«اقتضائی بودن احکام شرعی» و تأثیر آن بر تحلیل گزاره‌های فقهی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 فقه و مبانی حقوق، دانشکده الهیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 فقه و حقوق خصوصی/ دانشکده الهیات/ دانشگاه تهران/ تهران/ ایران

چکیده

بر اساس نظریه چهارمرتبه‌ای، نخستین مرتبه حکم شرعی، مرتبه اقتضاء است.صرف‌نظر از امکان‌پذیری حکم اقتضائی واحتمال‌های مختلف درمفهوم آن، مسئله موردپژوهش آن است که پذیرش حکم اقتضائی به معنای وجودمصالح و مفاسد، چه تأثیری در تحلیل آموزه‌های دینی داردو آیا می‌توان به‌واسطه آن، برخی از گزراه‌های فقهی رابراساس آن از گردونه استنباط خارج یا در صورت آگاهی از مصالح و مفاسدواقعی، تکلیفی را جعل و به شارع نسبت داد، هرچند درآموزه‌های دینی وجودنداشته باشد.یافته‌های پژوهش حاضر نشان می‌دهد که«اقتضاء» ناظر به مقام مصلحت و مفسده بوده، از مقدمات جعل حکم شرعی است ونه از مراتب آن. با این وجود، فقهای امامیه از اصطلاح «حکم اقتضائی» در تحلیل حکم شرعی مسائل مختلفی بهره‌جسته‌اند. پذیرش احکام انشائی که هیچگاه به مرحله فعلیت تغییر وضعیت پیدا نمی‌کنند، موجه به‌نظر نمی‌رسد؛ولی ازآن‌جاکه اهمال درجعل حکم برای شارع رو نیست و جعل حکم هم مبتنی بروجودمصلحت و مفسده مترتب بر افعال مکلفان است؛هرگاه عقل بتواندبه وجودمصلحت یا مفسده‌ای برای عملی پی‌ببردکه شارع برای آن حکم فعلی جعل نکرده؛ به واسطه ملازمه میان حکم عقل و حکم شرع، می‌توان به وجودحکم انشائی شرعی برای آن عمل و مشروعیت یاعدم مشروعیت انجام آن، نظرداد و بدین ترتیب، مشکل خلاء حکم شرعی برای مسائل نوپیدا برطرف خواهد شد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات



مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از تاریخ 01 آبان 1401
  • تاریخ دریافت: 21 دی 1399
  • تاریخ بازنگری: 04 اردیبهشت 1400
  • تاریخ پذیرش: 18 تیر 1400