فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

تاریخمندی در سنت معصومان(ع) از نگاه محقق نائینی و شهید صدر با تأکید بر دو نظریۀ «حکومت مشروطه» و «منطقة الفراغ»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رشتهٔ علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
2 استادیار بخش علوم قرآن و فقه، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
3 استادیار بخش علوم قرآن و حدیث، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
چکیده
مراد از تاریخمندی در سنت معصومان(ع)، وجود گزاره‌هایی در میان نصوص سنت است که بقا و اعتبار آن، وابسته به شرایط زمانی و موقعیت ویژۀ مؤثر در پیدایش آن است. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی‌تطبیقی، به بررسی آرای محقق نائینی و شهید صدر دربارۀ حدود تاریخی‌بودن در گزاره‌های صادرشده از معصومان می‌پردازد. براساس نتایج پژوهش، محقق نائینی اگرچه بخشی از قوانین حاکمیتی و اجتماعی را به حسب موقعیت، تاریخی و متغیر دانسته است، اما در محدودۀ متغیرها اصلاً وارد حوزۀ نص نشده و قوانین منصوص صادرشده از معصومان را مانند نصوص قرآن، ثابت و برای همیشه لازم‌الإجرا می‌داند؛ در مقابل، شهید صدر از شئون دوگانۀ معصوم در قانونگذاری سخن می‌گوید و بخشی از نصوص سنت را با عنوان احکام متغیر یا حکومی -با مشخصۀ مباح‌بودن- از ثابت‌ها و الزامی‌ها جدا نموده و تغییرپذیر دانسته است. همچنین این دیدگاه‌ها به‌رغم تأکید بر ثبات و تغییرناپذیری در بخشی از نصوص سنت، در لوازم خود، به تاریخی‎بودن بخش دیگری از نصوص و الزامیات کنونی سنت ورود پیدا می‌کند.  
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن‌بابویه، محمدبن‎علی. کتاب من لا یحضره الفقیه. به‌تحقیق علی‌اکبر غفاری. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. 1413ق.
اسماعیلی، محسن، محمدرضا اصغری شورستانی، رضا رشیدی. «تأملی در نظریۀ منطقة الفراغ از منظر شهید صدر و نقدها و نقص‌های آن»، فصلنامۀ دانش حقوق عمومی. س3، ش8، 1393، 45تا64.
اشکنانی، محمدحسین. دروس فی اصول الفقه؛ توضیح الحلقة الثانیة. قم: باقیات. 1430ق.
بهشتی، سیدعلیرضا، احمد آذین، علیرضا گلشنی. «نقش عقلانیت دینی در نظریۀ سیاسی محمدحسین نائینی»، اسلام و علوم اجتماعی. س8، ش15، 1395، 111تا132.
حر عاملی، محمدبن‌حسن. وسائل الشیعة. به‌تحقیق مؤسسۀ آل‌البیت(ع). قم: آل‌البیت(ع). 1409ق.
حسینی، سیدمحمد، مریم غنی‌زاده، مریم مهاجری. «ظرفیت نظریۀ منطقة الفراغ و احکام حکومتی»، مطالعات حقوقی دولت اسلامی. س1، ش2، 1391، 149تا176.
حسینی، محمد، محمدباقر صدر. حیاة حافلة، فکر خلاق. بیروت: دار المحجة البیضاء. 2005م.
حکمت‌نیا، محمود. «تبیین نظریۀ منطقة الفراغ»، اقتصاد اسلامی. س2، ش8، 1381، 107تا120.
حیدری کاشانی، محمدجواد. «قلمروِ فقه سیاسی از دیدگاه علامه نائینی»، پژوهش‌های فقه و مبانی حقوق اسلامی. س1، ش1، 1382، 55تا74.
خمینی، روح‌الله. صحیفۀ امام. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی. 1389.
خمینی، روح‌الله. ولایت فقیه: حکومت اسلامی. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی. 1378.
صدر، محمدباقر. اقتصادنا. https://lib.eshia.ir.
صدر، محمدباقر. الإسلام یقود الحیاة، المدرسة الإسلامیة، رسالتنا. به‌تحقیق لجنة التحقیق التابعة للمؤتمر العالمی للامام الشهید الصدر. قم: مرکز الأبحوث و الدراسات التخصصی للشهید الصدر. 1421ق.
عرب‌صالحی، محمد. تاریخی‌نگری و دین. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی. 1391.
علی‌اکبریان، حسن‌علی. معیارهای بازشناسی ثابت و متغیر در روایات. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. 1386.
فیرحی، داود. آستانۀ تجدد. تهران: نی. 1395.
قائدی، عبدالمجید. «تحلیل و ارزیابی نقدهای موجود بر نظریۀ منطقة الفراغ شهید صدر»، حکومت اسلامی. س18، ش4، 1392، 147تا174.
کلینی، محمدبن‌یعقوب. الکافی. به‌تحقیق علی‌اکبر غفاری، محمد آخوندی. تهران: دار الکتب الإسلامیة. 1407ق.
مبلغی، احمد. «ثابت و متغیر در نگاه امام خمینی، علامه طباطبایی و شهید صدر»، کیهان اندیشه. ش71، 1376، 28تا38.
محمدی هوشیار، علی، محمد شهبازیان. تحلیلی بر دلائل منع قیام در دوران غیبت (نشست علمی). برگرفته از https://dte.bz/mahdaviyat. دسترسی در 17/11/1402.
مشکانی سبزواری، عباس‌علی، یعقوب‌علی برجی. «بررسی تطبیقی مبانی فقه حکومتی از دیدگاه صاحب‌جواهر و میرزای نائینی»، گفتمان فقه حکومتی. س4، ش7، 1399، 71تا98.
نائینی، محمدحسین. تنبیه الأمة و تنزیه الملة. به‌تحقیق سیدجواد ورعی. قم: بوستان کتاب. 1388.
نعمانی، محمدبن‌ابراهیم. الغیبة. به‌تحقیق علی‌اکبر غفاری. تهران: صدوق. 1397.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 27 اردیبهشت 1403
  • تاریخ بازنگری 11 مهر 1403
  • تاریخ پذیرش 22 مهر 1403