فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

بازپژوهی مبانی فقهی-حقوقی فوریت و تراخی در اِعمال خیار فسخ نکاح (ماده 1131 قانون مدنی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران
2 دانشیار گروه حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران
چکیده
 فوریت خیار فسخ در عقد نکاح، مورد پذیرش اکثر فقهای امامیه و مشهور اهل‌سنت است. در این میان برخی از متأخران به تراخی تمایل یافته‌اند. در این پژوهش، با به‌کارگیری روش توصیفی‌تحلیلی، نگرشی جدید و منطبق با معیار‌های امروزی در مورد فوریت و تراخی در اِعمال خیار فسخ نکاح ارائه شده است؛ براساس این نگرش، ذوالخیار حق دارد درصورت وجود دلایل موجه، عقد نکاح را با تراخی فسخ کند. در این صورت، صاحب خیار باید به شروط و ضوابط لازم برای تراخی در فسخ عقد نکاح توجه کند. این شروط و ضوابط شامل وجود دلایل موجّهِ تأخیر، عدم‌تأثیر منفی تأخیر بر حقوق زن و شوهر و عدم‌تأخیر غیرقابل قبول است. برای اثبات جواز تراخی به مبانی چند شامل: حکمت تشریع خیار فسخ، رجوع به ارادهٔ ذوالخیار، اقتضای ذات عقد نکاح و استحکام نظام خانواده، آثار و تبعات زیان‌بار پذیرش نگرش فوریت و تفسیر روایات اهل بیت(ع) توجه شده است. باتوجه‌به این موارد، پذیرش نگرش تراخی در حفظ حقوق زیان‌دیده، به شرط رعایت ضوابط و شروط مطلوب، می‌تواند به‌عنوان یکی از راه‌حل‌های قانونی و شرعی برای حل مشکلات زندگی زناشویی در مواردی که فسخ نکاح ضروری است، مورد استفاده قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آل‌ کاشف‌الغطاء، حسن‌بن‌جعفر.‌ انوار الفقاهه: کتاب النکاح‌. نجف: کاشف‌الغطاء، ‌1422ق.‌
ابن‌سعید، یحیى‌بن‌‌احمد. ‌الجامع للشرائع. قم: سیدالشهداء العلمیة‌. 1405ق‌.
ابن‌شاس، عبدالله‌بن‌نجم الدین‌محمد. عقد الجواهر الثمینة فی مذهب عالم المدینة. بیروت: دار الغرب الإسلامی. 1423ق-2003م.
ابن‌حمزه، محمدبن‌على. الوسیلة الی نیل الفضیلة. قم: کتابخانهٔ آیت‌الله مرعشى نجفى(ره)‌. 1408ق‌.
ابن‌عابدین، محمدامین‌. رد المحتار على الدر المختار. بیروت: دار الفکر. چاپ‌دوم، 1412ق-1992م.
ابن‌قدامه، عبدالله‌بن‌احمد. الشرح الکبیر على متن المقنع. بی‌جا: دار الکتاب العربی. بی‌تا.
ابن‌قدامه، عبدالله‌بن‌احمد. المغنی. بی‌جا: مکتبة القاهرة. 1388ق‌.
ابن‌همام، محمدبن‌عبدالواحد. فتح القدیر. بی‌جا: بی‌نا. بی‌تا.
ابواسحاق شیرازی، ابراهیم‌بن‌علی‌.المهذب فی فقه الإمام الشافعی. بی‌جا: دار الکتب العلمیة.
ازهری، سلیمان‌بن‌عمر العجیلی. فتوحات الوهاب بتوضیح شرح منهج الطلاب المعروف بحاشیه الجمل. بی‌جا: بی‌نا. بی‌تا.
اصفهانى، سیدابوالحسن. وسیلة النجاة. قم: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینى قدس سره. ‌1422ق‌.
امامى، سیدحسن‌. حقوق مدنى. تهران: اسلامیه‌. بی‌تا.
بحرانی، یوسف‌بن‌احمد.‌ الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة. ‌قم: مؤسسة النشر الإسلامی. ‌1405ق‌.
بهوتى، منصوربن‌یونس. کشاف القناع عن متن الإقناع. بی‌جا: بی‌نا. بی‌تا.
تبریزى، جوادبن‌على‌. منهاج الصالحین. قم: مجمع الإمام المهدی(عج). 1426ق‌.‌
حسینی روحانی، صادق‌. منهاج الصالحین. بی‌جا: بی‌نا.‌ بی‌تا.
حسینى روحانى، صادق.‌ فقه الصادق علیه السلام‌. قم: دار الکتاب-مدرسهٔ امام صادق(ع). ‌1412ق‌.
حسینى میلانى، سیدعلى‏. تحقیق الأصول. قم‏: الحقائق‏. چاپ‌دوم، 1428ق‌.‏
حکیم، سیدمحمدتقى‌. القواعد العامة فی الفقه المقارن‏. تهران‏: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیة. المعاونیة الثقافیة، 1429ق‌.‏
خطیب شربینی، محمدبن‌احمد. مغنی المحتاج إلى معرفة معانی الفاظ المنهاج. بی‌جا: دار الکتب العلمیة. 1415ق-1994م.
خطیب شربینی، محمدبن‌احمد. مغنی المحتاج إلى معرفه معانی ألفاظ المنهاج. بیروت-لبنان: دار المعرفة. بی‌تا.
خمینى، روح‌الله. تحریر الوسیلة. قم: دار العلم.‌ بی‌تا.
خمینى، روح‌الله.‌ زبدة الأحکام. ‌تهران: سازمان تبلیغات اسلامى. ‌1404ق‌.
خویى، ابوالقاسم‏. دراسات فی علم الأصول‏. به‌تقریر علی هاشمى شاهرودی. قم: مؤسسهٔ دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع). 1419ق‌.
خویى، ابوالقاسم‌. منهاج الصالحین. قم: مدینة العلم. چاپ‌بیست‌وهشتم، 1410ق.‌
خویى، ابوالقاسم.‌ موسوعة الإمام الخوئی. ‌قم: مؤسسهٔ احیاء آثار امام خوئی(ره). ‌1418ق‌.
روحانى، محمد. منتقى الأصول. قم: دفتر آیت‌الله سیدمحمدحسینی روحانی. 1413ق‌.
زحیلی، وهبة‌. الفقه الإسلامی و ادلته. سوریه: دار الفکر. چاپ‌چهارم، بی‌تا.
سبزوارى، سیدعبدالأعلى. مهذب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام. قم: المنار-دفترحضرت آیت‌الله. چاپ‌چهارم، 1413ق‌.
سیستانى، سیدعلى.‌ منهاج الصالحین. ‌قم: دفتر حضرت آیت‌الله سیستانى. چاپ‌پنجم، ‌1417ق‌.
شهید ثانى، زین‌الدین‌بن‌على‌. الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. حاشیهٔ کلانتر. قم: کتاب‌فروشى داورى، 1410ق‌.
شهید ثانى، زین‌الدین‌بن‌على. ‌مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام.‌ قم: مؤسسهٔ معارف اسلامی. 1413ق‌.
صاحب‌جواهر، محمدحسن‎بن‌باقر. ‌جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام‌. بیروت‌: دار إحیاء التراث العربی. چاپ‌هفتم، ‌1404ق‌.
طاهرى، حبیب‌الله. حقوق مدنى. قم: مؤسسة النشر الإسلامى. چاپ‌دوم، 1418ق‌.
طباطبایی حکیم، سیدمحسن‌. منهاج الصالحین. بیروت: دار التعارف. 1410ق.‌
طباطبایی کربلایی، على‌بن‌محمدعلی. ‌ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. قم: آل‌البیت(ع). 1418ق‌.
طوسی، محمدبن‌حسن. المبسوط فی فقه الإمامیه. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة. چاپ‌سوم، 1387.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف‌. قواعد الأحکام فی معرفه الحلال و الحرام.‌ قم: مؤسسة النشر الإسلامی. 1413ق‌.
علامه حلى، حسن‌بن‌یوسف. ‌ارشاد الأذهان إلى أحکام الإیمان‌. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. ‌1410ق‌.
علامه حلى، حسن‌بن‌یوسف. ‌تبصرة المتعلمین فی احکام الدین.‌ تهران: مؤسسهٔ چاپ و نشر وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى. ‌1411ق‌.
علامه حلى، حسن‌بن‌یوسف. ‌تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة. قم: مؤسسهٔ امام صادق(ع). 1420ق‌.
فاضل موحدى لنکرانی، محمد.‌ تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة: النکاح‌. قم: مرکز فقهى ائمهٔ اطهار(ع). ‌1421ق‌.
فاضل موحدى لنکرانى، محمد. دراسات فی الأصول‏. قم‏: مرکز فقه ائمهٔ اطهار(ع). 1430ق‌.
فاضل هندى، محمدبن‌حسن. کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. ‌قم: مؤسسة النشر الإسلامی. ‌1416ق‌.
فیض کاشانى، محمدبن‌شاه‌مرتضى.‌ مفاتیح الشرائع.‌ قم: کتابخانهٔ آیت‌الله مرعشى نجفى(ره).‌ بی‌تا.
کاتوزیان، ناصر. حقوق مدنی: خانواده. تهران: شرکت سهامی انتشار. چاپ‌هفتم، 1385.
کابلى، محمداسحاق. منهاج الصالحین. بی‌جا: بی‌نا. بی‌تا.
گلپایگانى، سیدمحمدرضا. ‌هدایة العباد. قم: دار القرآن الکریم. ‌1413ق‌.
محقق حلی، جعفربن‌حسن. ‌شرایع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام‌. ‌قم: اسماعیلیان. چاپ‌دوم، ‌1408ق‌.
محقق حلى، جعفربن‌حسن. ‌المختصر النافع فی فقه الإمامیه.‌ قم: مؤسسة المطبوعات الدینیة. چاپ‌ششم‌، ‌1418ق‌.
محقق داماد، سیدمصطفی.‌ بررسى فقهى حقوق خانواده: نکاح و انحلال آن‌. قم: بی‌تا.
محقق سبزوارى، محمدباقربن‌محمدمؤمن.‌ کفایة الأحکام. ‌قم: مؤسسة النشر الإسلامی. ‌1423ق‌.
محقق کرکی، على‌بن‌حسین. جامع المقاصد فی شرح القواعد‌. قم: آل‌البیت(ع). چاپ‌دوم، ‌1414ق‌.
مرداوی مقدسی، علی‌بن‌سلیمان. الإنصاف فی معرفة الراجح من الخلاف على مذهب الإمام احمدبن‌حنبل. بیروت: دارإحیاء التراث العربی. 1419ق‌.
مرکز اطلاعات و مدارک اسلامى‏، فرهنگ‌نامهٔ اصول فقه. قم: بی‌نا. 1389.
مکارم شیرازى، ناصر‌. کتاب النکاح. ‌قم: مدرسهٔ امام على‌بن‌ابى‌طالب(ع). 1424ق‌.
موسوی عاملى، محمدبن‌على.‌ نهایة المرام فی شرح مختصر شرائع الإسلام. ‌قم: مؤسسة النشر الإسلامى. ‌1411ق‌.
میرزاى قمى، ابوالقاسم‌بن‌محمدحسن‏. القوانین المحکمة فی الأصول. قم‏: احیاء الکتب الاسلامیة. 1430ق‌.
نائینى، محمدحسین‏. اجود التقریرات‏. قم‏: عرفان‏. 1352. ‏
نووی، ‌یحیى‎بن‌شرف. تکملة المجموع شرح المهذب. بی‌جا: دار الفکر. بی‌تا.
نووی، یحیى‌بن‌شرف. روضة الطالبین و عمدة المفتین المکتب الإسلامی. بیروت، دمشق، عمان: بی‌نا. 1412ق-1991م.
وحید خراسانى، حسین‌. منهاج الصالحین. قم: مدرسهٔ امام باقر(ع). چاپ‌پنجم، 1428ق‌.
وزارة الأوقاف و الشئون الإسلامیة-الکویت. الموسوعة الفقهیة الکویتیة. بی‌جا: دار السلاسل. 1427ق‌.
همدانى، رضابن‌محمدهادى‌. مصباح الفقیه. قم: مؤسسة الجعفریة لإحیاء التراث و مؤسسة النشر الإسلامی. 1416ق‌.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 11 شهریور 1402
  • تاریخ بازنگری 15 مرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 10 آذر 1403