فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

روش‌شناسی تشخیص اهمیت احکام در فرض تزاحم و کارآمدی آن در حل مسائل فقهی؛ مطالعۀ موردی نظرات شهید صدر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 استاد گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
یکی از مرجحات باب تزاحم، تقدیم اهم بر مهم است؛ هرچند برخی از عالمان اصول فقه با طرح نظریهٔ وحدت مرجح، سایر مرجحات را به آن باز گردانده‌اند. باوجود مطالعات گسترده، نسبت به چگونگی شناخت اهم از مهم، به قدر کافی توجه نشده و گاه در بررسی برخی مسائل فقهی (همچون مسئلهٔ تزاحم حج با نذر)، از شاخصه‌هایی یاد کرده‌اند. در این میان، شهید صدر شش معیار برای شناخت اهمیت یک حکم شرعی نسبت به دیگر احکام بر شمرده‌ است. در این پژوهش که به‌روش توصیفی‌تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه‌ای انجام شده در پی آنیم میزان کارآمدی معیارهای شش‌گانه را در علاج تزاحم احکام بسنجیم. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد، «تصریح به اهمیت در متون روایی» و «مناسبت حکم و موضوع»، از اعتبار کافی برای شناخت اهمیت یک حکم شرعی نسبت به حکم دیگر برخوردار است، ولی «اطلاق دلیل»، «توجه به ویژگی‌های یک عمل در متون روایی»، «شدت تهدید بر ترک واجب» و «کثرت تنصیص»، به‌سبب فقدان دلیل معتبر، قابل پذیرش نیستند. با این وجود، بر فرض اینکه شاخصه‌های ‌شش‌گانه، اهمیتِ قطعی یکی از دو متزاحم را اثبات نکنند، برخی از آن‌ها نشانگر اهمیت احتمالی هستند که به نظر شهید صدر، برای تقدم یک حکم شرعی کافی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم
‏‫ابن‌بابویه، محمدبن‌علی. کتاب من لا یحضره الفقیه‏. ‌تصحیح علی‌اکبر غفاری. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. چاپ‌دوم، 1413ق.
‏‫ابن‌سهلان ساوی، عمربن‌سهلان‏.‏ البصائر النصیریة فی علم المنطق‏. تحقیق حسن غفارپور مراغی. تهران: شمس تبریزی. چاپ‌اول، 1383.
‏‫اراکی، محمدعلی‏‏. کتاب البیع. قم: اسماعیلیان. چاپ‌اول، 1415ق.
امین، سیدعلیرضا، اشکان نعیمی. «بازخوانی مرجحات در فرض تزاحم میان احکام شرعی»، فقه و حقوق نوین. دورۀ3، ش9، تیر1401، 129تا148.
‏‫آملی، محمدتقی‏. مصباح الهدی فی شرح العروة الوثقی. قم: بی‌نا. چاپ‌اول، 1384ق.
‏‫بجنوردی، حسن‏. منتهی الأصول. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، عروج. چاپ‌اول، 1379.
‏‫تبریزی، جواد‏. تنقیح مبانی العروة. قم: دار الصدیقة الشهیدة(س). چاپ‌اول، 1431ق.
‏‫جمعی از پژوهشگران‏. موسوعة الفقه الاسلامی طبقا لمذهب اهل البیت علیهم الاسلام. قم: مؤسسۀ دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع). چاپ‌اول، 1423ق.
 ‏‫حر عاملی، محمدبن‌حسن‏. وسائل الشیعة‏. ‌تصحیح مؤسسۀ آل‌البیت(ع). قم: آل‌البیت(ع). چاپ‌اول، 1409ق.
‏‫حسینی شاهرودی، سیدمحمود‏. کتاب الحج. قم: انصاریان. چاپ‌اول، بی‌تا.
‏‫حسینی میلانی، علی‏. تحقیق الاصول. فم: مرکز الحقائق الاسلامیة. چاپ‌دوم، 1428ق.
‏‫حکیم، سیدمحسن‏. مستمسک العروة الوثقی. قم: دار التفسیر. چاپ‌اول، 1416ق.
‏‫حکیم، سیدمحمدتقی‏. الاصول العامة للفقه المقارن‏. تحقیق وفی شناوه. تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة، المعاونیة الثقافیة. چاپ‌اول، 1431ق.
‏‫خمینی، سیدروح‌الله‏. کتاب الطهارة. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره). چاپ‌اول، 1421ق.
‏‫خوئی، سیدابوالقاسم‏. محاضرات فی اصول الفقه‏. ‌تحقیق محمداسحاق فیاض. قم: انصاریان. چاپ‌سوم، 1410ق.
‏‫خوئی، سیدابوالقاسم‏. مصباح الأصول‏. تحقیق محمد سرور واعظ حسینی. قم: داوری. چاپ‌اول، 1422ق.
‏‫خوئی، سیدابوالقاسم‏. موسوعة الامام الخوئی. قم: مؤسسۀ احیاء آثار امام خوئی. چاپ‌اول، 1418ق.
‏‫سبحانی، جعفر‏. ارشاد العقول الی مباحث الاصول‏. تحقیق محمدحسین حاج عاملی. قم: امام صادق(ع). چاپ‌اول، 1426ق.
‏‫سبزواری، سیدعبدالاعلی‏. مهذب الاحکام فی بیان الحلال و الحرام. قم: سیدعبدالاعلی سبزواری. چاپ‌چهارم، 1413ق.
‏‫سیفی مازندرانی، علی‌اکبر‏. بدایع الاصول فی علم الاصول (مدخل). قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. چاپ‌دوم، 1431ق.
‏‫سیفی مازندرانی، علی‌اکبر‏. مبانی فقه الفعال فی قواعد الفقهیة الاساسیة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. چاپ‌اول، 1425ق.
‏‫شبیری زنجانی، سیدموسی‏. کتاب نکاح. قم: مؤسسۀ پژوهشی رأی‏‌پرداز. چاپ‌اول، بی‌تا.
‏‫شریعتی، روح‌الله‏. قواعد فقه سیاسی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. چاپ‌دوم، 1393.
شهیدی، محمدتقی. درس خارج اصول فقه. 1396. دسترسی در 16/11/1403.
صابری مجد، احمد، سیداحمد میرحسینی، محمدحسین یارمحمدی. «بازشناسی مرجحات تزاحم با تأکید بر دیدگاه اصولی محقق نائینی»، پژوهش‌های اصولی. دورۀ9، ش33، اسفند1401، 133تا158.
‏‫صدر، سیدمحمدباقر‏. الاسس المنطقیة الاستقراء. قم: المجمع العلمی للشهید صدر. چاپ‌اول، 1410ق.
‏‫صدر، سیدمحمدباقر‏. بحوث فی علم الأصول‏. تقریر سیدمحمود هاشمی شاهرودی. قم: مؤسسۀ دائرة معارف الفقه الاسلامی. چاپ‌سوم، 1417ق.
‏‫صدر، سیدمحمدباقر‏. دروس فی علم الاصول. قم: مجمع الفکر الإسلامی. چاپ‌دوم، 1419ق.
‏‫صدر، سیدمحمدباقر‏. موسوعة الشهید السید محمدباقر الصدر. قم: پژوهشگاه علمی تخصصی شهید صدر-دار الصدر. چاپ‌دوم، 1434ق.
‏‫صدر، محمدباقر‏. تعارض الادلة الشرعیة‏. ‌تحقیق سیدمحمود هاشمی شاهرودی. نجف: المکتبة الاسلامیة الکبری. چاپ‌دوم، 1396ق.
‏‫طوسی، محمدبن‌حسن‏. الأمالی‏. تصحیح مؤسسة البعثة. قم: دار الثقافة. چاپ‌اول، 1414ق.
‏‫طوسی، محمدبن‌حسن‏. تهذیب الأحکام‏. به‌تصحیح حسن خرسان و دیگران. تهران: دار الکتب الإسلامیة. چاپ‌چهارم، 1407ق.
‏‫علوی گرگانی، سیدمحمدعلی‏. المناظر الناظرة فی احکام العترة الطاهرة. قم: فقه اهل بیت. چاپ‌اول، 1395.
‏‫فاضل لنکرانی، محمد‏. تفصیل الشریعة: کتاب الحج. بیروت: دار التعارف. 1418ق.
‏‫فیاض، محمداسحاق‏. تعالیق مبسوطه. قم: محلاتی. چاپ‌اول، بی‌تا.
‏‫قزوینی، علی‌بن‌اسماعیل‏‏. ینابیع الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام‏. به‌تحقیق عبدالرحیم جزمئی قزوینی. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. چاپ‌اول، 1424ق.
‏‫کاشانی، حبیب‌الله‌بن‌علی‌مدد‏. مستقصی مدارک القواعد و منتهی ضواابط الفوائد. قم: المطبعة العلمیة. چاپ‌اول، 1404ق.
‏‫کلینی، محمدبن‌یعقوب‏. اصول الکافی‏. ‌تصحیح علی‌اکبر غفاری، جواد آخوندی. تهران: دار الکتب الاسلامیة. چاپ‌چهارم، 1407ق.
‏‫مجلسی، محمدباقر‏. بحار الانوار. بیروت: دار احیاء تراث العربی. چاپ‌دوم، 1403ق.
‏‫محقق داماد، سیدمحمد‏. کتاب الصلاة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. چاپ‌دوم، 1416ق.
مروی، جواد. درس خارج اصول فقه. 1402. دسترسی در 16/11/1403.
‏‫مظفر، محمدرضا‏. اصول الفقه. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. چاپ‌پنجم، 1388.
‏‫منتظری، حسینعلی‏. دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیة. قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة. چاپ‌دوم، 1402ق.
‏‫نائینی، محمدحسین‏. فوائد الاصول‏. ‌تحقیق محمدعلی کاظمی خراسانی. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. چاپ‌اول، 1376.
نظری توکلی، سعید، زهرا زارع منشادی. «کاربست اصل تزاحم در حل مسئله تعارض منافع بیماران در تخصیص منابع پزشکی»، پژوهش‌های فقه پزشکی. دورۀ13، ش43، تیر1400، 1تا15.
‏‫واعظی، میرزامحمد، سیدمحمدتقی قبولی درافشان، محمدتقی فخلعی. «وارسی اولویت‌های برآمده از متون شرعی در تشخیص اهم»‏، فقه و اصول. دورۀ54، ش129، شهریور1401، 191تا209.
‏‫هاشمی شاهرودی، سیدمحمود‏. درسنامۀ اصول فقه‏. ‌تحقیق جمعی از طلاب معظم‌له. قم: بنیاد فقه و معارف اهل بیت(ع). چاپ‌اول، 1433ق.
‏‫هلال، هیثم‏. معجم مصطلح الأصول. بیروت: دار الجیل. چاپ‌اول، 1424ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 30 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 16 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 08 اسفند 1403