فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

تحلیل قابل گذشت یا غیرقابل گذشت‌بودن بزه نشر اکاذیب رایانه‌ای در پرتوِ حقوق کیفری ایران و فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکدۀ حقوق، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران
2 دانش‌آموخته کارشناسی‌ارشد کامپیوتر، دانشگاه امیرکبیر، تهران، ایران
چکیده
باتوجه‌به اینکه فضای مجازی به واقعیت مهمی از زندگی بشر امروزی تبدیل شده است، به نحوی که افراد بیشتر اوقات بیداری خود را در آن می‌گذرانند، بالتبع جرائم که قبلاً در فضای حقیقی احتمال تحقق داشتند امکان ارتکاب زیادی در فضای مجازی خواهند یافت، به‌طوری که هر روزه بزه‌های مختلفی علیه شخصیت معنوی افراد در این فضا شکل می‌گیرد و یکی ازبزه‌های شایع در این فضا، بزه نشر اکاذیب می‌باشد که در مورد قابل گذشت‌بودن یا نبودن آن بین حقوق‌دانان اختلاف‌نظر وجود دارد که جامعۀ قضایی کشور، به‌طور ویژه با آن درگیر است و تعدد پاسخ‌های ادارۀ کل حقوقی قوۀ قضاییه در قالب نظریۀ مشورتی، دلالت کامل بر آن دارد. در این پژوهش، در راستای رسیدن به پاسخی مستدل و مستند به مسئله، این نتیجه به دست آمد که در مورد بزه نشر اکاذیب رایانه‌ای، باتوجه‌به مادۀ 103 قانون مجازات اسلامی، نتوان به‌طور مطلق حکم به قابل گذشت یا غیرقابل گذشت‌بودن بزه مذکور کرد و بایستی بین مواردی که شخص یا اشخاص معیّن بزه‌دیده‌اند و مواردی که جامعه، هدف بزه قرار گرفته است، تفکیک قائل شد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن‌ادریس، محمدبن‌احمد. السرائر الحاوی لتحریر ‌الفتاوی. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. چاپ‌دوم، 1410ق.
احمدزاده، رسول، زهرا مشایخی. «تحلیل حقوقی گذشت مشروط و آثار آن»، مجلۀ حقوقی دادگستری. س83، ش۱۰۶، 1398، 21تا44. Doi: 10.22106/jlj.2019.88413.2203
اردبیلی، محمدعلی. حقوق جزای عمومی. تهران: میزان. 1391.
اصغری اندواری، ذبیح‌الله. جرایم قابل گذشت با تأکید بر قانون کاهش مجازات حبس تعزیری. پایان‌نامۀ دورۀ کارشناسی ارشد. به‌راهنمایی: حسنعلی موذن‌زادگان. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی. 1401. 
ایازی، سیدعلی‌نقی. «بررسی ضعف صداقت (دروغ‌گویی) در آموزه‌های قرآن»، آموزه‌های قرآنی. دورۀ19، ش35، 1401، 59تا80. https://doi.org/10.30513/qd.2021.1548.1326
آخوندی، محمود. آیین دادرسی کیفری: کلیات و دعاوی ناشی از جرم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. چاپ‌دوازدهم، 1398.
آخوندی، محمود. شناسایی آیین دادرسی کیفری: اندیشه‌ها. تهران: دوراندیشان. چاپ‌هفدهم، 1394.
آزاد، حجت‎الله. «روان‌شناسی دروغ‌گویی: انگیزش، هم‌بسته‌های شناختی، بسترها و راه اصلاح»، مطالعات اخلاق کاربردی. دورۀ9، ش34، 1398، 57تا82.
آشوری، محمد. آیین دادرسی کیفری. تهران: سمت. چاپ‌بیستم، 1397.
آشوری، محمد. عدالت کیفری: مجموعه مقالات. تهران: گنج دانش. چاپ‌اول، 1376.
بهبهانی، محمدباقر. حاشیۀ مجمع ‌الفائدة و البرهان. قم: مؤسسۀ علامه وحید بهبهانی. چاپ‌اول، 1417ق.
پاد، ابراهیم. حقوق کیفری اختصاصی. تهران: رهام. چاپ‌اول، 1383.
توکل‌پور، محمدهادی، مصطفی مسعودیان، کاظم کوهی اصفهانی. مبانی نظرات شورای نگهبان در خصوص قانون مجازات اسلامی مصوب 1392. تهران: پژوهشکدۀ شورای نگهبان. چاپ‌اول، 1397.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. ترمینولوژی حقوق. تهران: بنیاد راستاد. 1363.
جوانمرد، بهروز. «نشر اکاذیب در فضای مجازی؛ چالش‌ها و بایسته‌ها»، روزنامۀ فرهیختگان دانشگاه. ش3133، 23شهریور1399.
جـونز، ویلیام‌تامس. خداوندان اندیشۀ سیاسـی. ترجمـۀ علـی رامـین. تهران: امیرکبیر. 1370. 
خمینی، روح‌الله. تحریر الوسیلة. قم: دار الکتب العلمیة. 1390ق.
درگاهی، حسین، سیدمنصور رضوی. «اعتیاد به اینترنت و عوامل مؤثر بر آن در ساکنان منطقۀ دو غرب تهران»، فصلنامۀ پایش. س6، ش3، 1386، 265تا272.
دورکیم، امیل. قواعد روش جامعه‌شناسی. ترجمۀ محمدعلی کاردان. تهران: دانشگاه تهران. چاپ‌هفتم، 1385.
رجب‌پور کاشف، مهدی. «تقابل امنیت فناوری اطلاعات با جرایم سایبری»، ماهنامۀ تخصصی وب. ش135، 1390، 43تا51.
روحانی، محمدصادق. فقه الصادق. قم: دار الکتاب مدرسۀ امام صادق(ع). چاپ‌سوم، 1413ق.
زحیلی، وهبة. الفقه الإسلامی وأدلته. دمشق: دارالفکر. چاپ چهارم، 1418ق.
زراعت، عباس. شرح قانون مجازات اسلامی. تهران: ققنوس. 1394.
زراعت، عباس. شرح قانون مجازات اسلامی: تعزیرات. تهران: فیض. چاپ‌دوم، 1377.
ساجدی، محمد. حق‌الله و حق‌الناس در جرایم و مجازات‌ها. تهران: جنگل. 1388.
ساولانی، اسماعیل. آیین دادرسی کیفری. تهران: مشاهیر دادآفرین. 1393.
سبزه‌ای، محمدتقی. «جامعۀ مدنی به‌مثابۀ قرارداد اجتماعی: تحلیل مقایسه‌ای اندیشه‌های هابز، لاک و روسو»، پژوهش حقوق و سیاست. س9، ش22، 1386، 68.
سیاح‌طاهری، محمدحسین‌ و گروه مؤلفان. حقیقت مجازی. انتشارات مرکز ملی فضای مجازی. https://alefbalib.com/Metadata/746835. آخرین بازدید: 7/7/1403.
شاهبندرزاده، حمید، شهلا یوسفی ده‌بیدی. «تعیین درجۀ اهمیت جرایم رایانه‌ای از دیدگاه صاحب‌نظران انتظامی استان بوشهر»، پژوهش‌نامۀ نظم و امنیت انتظامی. ش17، 1391، 137تا156.
شکری، رضا، سیروس قادر. قانون مجازات اسلامی در نظم حقوقی کنونی. تهران: مهاجر. چاپ‌چهاردهم، 1384.
شهری، غلام‌رضا، سروش ستوده جهرمی. نظریات ادارۀ حقوقی قوۀ قضاییه در زمینۀ مسائل کیفری. تهران: روزنامۀ رسمی کشور. چاپ‌اول، 1373.
شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی. مسالک الأفهام فی شرح شرایع الاسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة. چاپ‌اول، 1416ق.
شیرزاد، کامران. جرایم رایانه‌ای از دیدگاه حقوق جزای ایران و حقوق بین‌الملل. تهران: بهینۀ فراگیر. 1388.
صاحب‌جواهر، محمدحسن. جواهر الکلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. 1401ق.
صادقی، محسن. «مفهوم و اعمال نظم عمومی در مراجع قضایی و شبه قضایی و جلوه‌های نوین آن»، مجلۀ دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی. ش68، 1384، 89تا114.
طباطبایی کربلایی، سیدعلی. ریاض‌ المسائل. قم: آل‌البیت. چاپ‌اول، 1418ق.
طوسی، محمدبن‌حسن. المبسوط. قم: المکتبة المرتضویة. چاپ‌سوم، 1387ق.
عالی‌پور، حسن، الهام خراسانی. «هم‌پوشی در رفتار بزه»، پژوهش‌های حقوق جزا و جرم‌‌شناسی. دورۀ4، ش8، 1395، 131تا۱۴۸.
عاملی، سعیدرضا. «دو جهانی‌شدن‌ها و جامعۀ جهانی اضطراب»، فصلنامۀ علوم اجتماعی. س11، ش1، 1390، 143تا174.
علی‌اکبری بابوکانی، احسان، محمدحسن حائری ‌یزدی، محمدتقی فخلعی. «بازپژوهی امکان و روایی انتشار اکاذیب از دیدگاه فقه امامیه»، دوفصلنامۀ علمی‌پژوهشی دین و ارتباطات. س20، ش2، 1392، 45تا71.
غلاملو، جمشید، رضا دریایی. «توهین، افترا و نشر اکاذیب تعزیری؛ از جرم‌انگاری تا جرم‌زدایی با تأکید بر الگوی حقوق مدنی»، آموزه‌های حقوق کیفری. ش23، 1401، 203تا240. https://doi.org/10.30513/cld.2023.4836.1779
فاضل مقداد‍‍، مقدادبن‌عبدالله. نضد القواعد الفقهیة. قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشى نجفى. چاپ‌اول، 1403ق.
فضلی، مهدی. مسئولیت کیفری در فضای سایبر. تهران: خرسندی. چاپ‌اول، 1389.
فیض، علیرضا. مقارنه و تطبیق در حقوق جزای عمومی اسلام. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. چاپ‌ششم، 1381.
قمی، مؤمن. مبانی تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی. 1422ق.
کاپفرر، ژان نوئل. شایعه. ترجمۀ خداداد موقر. تهران: شیرازه. 1380.
محقق حلی، جعفربن‌حسن. شرائع الإسلام. قم: اسماعیلیان. چاپ‌دوم، 1408ق.
مرعشی نجفی، سید‌‎شهاب‌الدین. القصاص علی ضوء القرآن و السنة. قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی. 1415ق.
مرعشی، محمدحسن. دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام. تهران: میزان. چاپ‌دوم، 1376.
ملک‌‌افضلی اردکانی، مجتبی، بهاره کرمی. «بازاندیشی در ماهیت و شرایط تحقق بزه نشر اکاذیب»، فصلنامۀ حقوق اسلامی. دورۀ21، ش80، اردیبهشت1403، 51تا72.  10.22034/ilaw.2024.708598
مؤذن‌زادگان، حسنعلی، سمیه نوروزی. «علل و عوامل ارتکاب جرم منازعه و راه‌های پیشگیری از آن»، تحقیقات حقوقی تطبیقی ایران و بین‌الملل. س10، ش35، 1395، 188.
میرمحمد صادقی، حسین. حقوق کیفری اختصاصی، جرایم علیه اشخاص. تهران: میزان. 1387.
نراقی، احمدبن‌محمدمهدی. معراج ‌السعادة. قم: هجرت. چاپ‌اول، 1371.
DE Paulo, B. M. & others (1996), “Lying in everyday life“, Journal of personality and social psychology, 70(5), 979.
Brenner, Susan W. “Is There Such a Thing as virtual Crime”. California, Criminal Law Review, 2001.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 23 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 15 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 08 اسفند 1403