فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

تحلیل انتقادی مواجهۀ فقیهان و اصولیان با اخبار من بلغ و تبیین خوانشی نوین از قاعدۀ تسامح در ادله سنن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران
چکیده
دانشوران شیعی در مواجهه با اخبار من بَلَغ برای اثبات قاعدۀ تسامح، هم‌نظر نیستند. پرسش اصلی این است که آیا می‌توان با بهره‌گیری از این اخبار، به حجیت اخبار ضعاف در استنباط احکام دست یافت یا خیر؟ این جستار به روش توصیفی‌تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای به‌دنبال تبیین رویکردهای گوناگون به احادیث من بَلَغ است. سه رویکرد عمدۀ اصولی، فقهی و کلامی دراین‌باره قابل ارزیابی و هریک از این رویکردها با چالش‌هایی برای اثبات رهیافت خویش از اخبار من بَلَغ مواجه است. پس از تبیین کاستی‌های این رویکردها، استظهاری نوین از اخبار من بَلَغ ارائه شده که بن‌مایۀ آن بر برهان معقولیت استوار است. در این خوانش از اخبار من بَلَغ، عمل نمودن به هر گزارۀ محتمل المطلوبیه‌ نزد مولا، به‌سبب معقولانه‌بودن آن روا خواهد بود. اما برای جلوگیری از ایجاد هرج‌ومرج لازم است برای عمل به اخبار ضعاف ضوابطی در نظر گرفته شود که عبارت‌اند از: عدم‌انتساب عمل به شرع، وجودنداشتن معارض معتبر شرعی یا عقلی و عدم‌اشتهار ناقلان گزاره به دروغ‌پردازی. تببین شرایط روابودن عمل به اخبار ضعاف بیانگر آموزه‌های غیرالزامی، دستاورد دیگری است که رویکرد برگزیده را ضابطه‌مند می‌سازد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن حکیم.
ابن‌جوزی، عبدالرحمن. الموضوعات من الاحادیث المرفوعات. ریاض: اضواء السلف. 1418ق.
ابن‌درید، محمدبن‌حسن. جمهرة اللغة. بیروت: دار العلم للملایین. 1988م.
ابن‌طاووس، على‌بن‌موسى. اقبال الأعمال. تهران: دار الکتب الاسلامیة. چاپ‌دوم، 1409ق.
ابن‌فارس، احمدبن‌فارس. معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الاعلام الاسلامی. چاپ‌اول، 1404ق.
اصفهانی نجفی، محمدتقی‌بن‌عبدالرحیم. هدایة المسترشدین. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. چاپ‌دوم، 1429ق.
انصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین. رسائل فقهیه. قم: المؤتمر العالمی بمناسبه الذکری المئویه الثانیه لمیلاد الشیخ الانصاری. چاپ‌اول، 1414ق.
آخوند خراسانی، محمدکاظم‌بن‌حسین. کفایة الاصول. قم: دار الفکر. چاپ‌اول، 1393.
آشتیانی، محمدحسن. بحر الفوائد فی شرح الفوائد. بیروت: مؤسسة التاریخ العربی. 1429ق.
بجنوردی، حسن. القواعد الفقهیة. قم: الهادی. 1419ق.
بحرانی، یوسف‌بن‌احمد. الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. 1363.
برقى، احمدبن‌محمدبن‌خالد. المحاسن. قم: بی‌نا. چاپ‌دوم، 1371 ق.
بروجردی، سیدحسین. حاشیة علی الکفایة الاصول. قم: انصاریان. 1412ق.
حر عاملى، محمدبن‌حسن. الفصول المهمة فی اصول الائمة. قم: مؤسسۀ معارف اسلامی امام رضا(ع). چاپ‌اول، 1418ق.
حر عاملى، محمدبن‌حسن. وسائل الشیعة. قم: آل‌البیت. چاپ‌اول، 1409ق.
حسن، محمدعلی. المنار فی علوم القرآن مع مدخل فی اصول التفسیر و مصادره. بیروت: الرسالة. 1421ق.
حسینی مراغی، عبدالفتاح‌بن‌علی. العناوین الفقهیة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. 1417ق.
حکیم، سیدمحمدسعید. المحکم فی اصول الفقه. بیروت: المنار. چاپ‌دوم، 1392.
خاتون‌آبادی، محمدبن‌علی. متن کامل اربعین شیخ بهایی. تهران: فراهانی. 1393.
خمینی، روح‌الله. انوار الهدایة فی التعلیقة علی الکفایة. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار حضرت امام خمینی(س). 1414ق.
خویی، سیدابوالقاسم. دراسات فی علم الاصول. به‌تقریر سیدعلی ‌هاشمی شاهرودی، قم: مؤسسۀ دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع). 1419ق.
خویی، سیدابوالقاسم. مصباح الاصول. به‌تقریر سیدمحمد حسینی بهسودی. قم: داوری. 1417ق.
راغب اصفهانى، حسین‌بن‌محمد. مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دار القلم. چاپ‌اول، 1412ق.
روحانی، سیدصادق. زبدة الاصول. قم: کلبۀ شروق. 1432ق.
روحانی، سیدمحمد. منتقی الاصول. به‌تقریر عبدالصاحب حکیم. قم: دفتر آیت‌الله سیدمحمد حسینی روحانی. 1413ق.
سبحانی، جعفر. الرسائل الأربع: قواعد اصولیة و فقهیة (التسامح فی أدلة السنن). قم: امام صادق(ع). 1415ق.
سید ناری، سیده طاهره، حسین ستاری. (1401ق)، «روایات مَن بَلَغ راهبردی از سوی صادقین علیهما السلام در برابر اختلاف حدیث»، علوم حدیث. ش106، زمستان1401ق، 119تا211.
سیستانی، سیدعلی. الرافد فی علم الاصول. بیروت: دار المؤرخ العربی. 1414ق.
شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی. الدرایة فی علم مصطلح الحدیث. نجف: النعمان. بی‌تا.
شیخ بهایی، محمدبن‌حسین. الحبل المتین فی احکام الدین. قم: کتاب‌فروشى بصیرتى. چاپ‌اول، 1390ق.
صافی گلپایگانی، علی. المحجة فی تقریرات الحجة، بحوث فی اصول الفقه. قم: حضرت معصومه(س). بی‌تا.
صدر، محمدباقر. بحوث فی علم الاصول. قم: مؤسسۀ دائرة المعارف اسلامی. 1417ق.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: در احیاء التراث العربی. 1390ق.
طوسی، محمدبن‌حسن. الغیبة. قم: دار المعارف الاسلامیة. 1411ق.
عراقی نجفی، عبدالنبی. الغوالی اللئالی فی فروع العلم الاجمالی. قم: چاپخانۀ قم. بی‌تا.
غلامعلی، مهدی. تضعیف راویان. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی. 1399.
فاضل لنکرانی، محمدجواد. قاعدة التسامح فی أدلة السنن. قم: مرکز فقهی ائمۀ اطهار(ع). 1395.
قرطبی، محمدبن‌احمد. الجامع لاحکام القرآن. تهران: ناصرخسرو. 1364.
کلینى، محمدبن‌یعقوب. الکافی. قم: دار الحدیث. چاپ‌اول، ‏1429ق.
کریمیان، محمود. (1397)، «اعتبارسنجی و مفهوم‌شناسی احادیث من بلغ»، حدیث حوزه. بهار و تابستان1397، 7تا21.
کشی، محمدبن‌عمر. رجال الکشی. مشهد: دانشگاه مشهد. 1409ق.
کلانتری، علی‌اکبر. «تسامح در ادلۀ سنن، قاعده‌ای ناکارآمد»، علوم اسلامی. ش17، 1389، 2تا22.
مامقانی، عبدالله. مقباس الهدایة. قم: آل‌البیت. 1411ق.
مجلسى، محمدباقر. بحار الأنوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی. چاپ‌دوم، 1403ق.
محقق گرفمی، البرز، سیدعلی دلبری، «گونه‌شناسی بهره‌وری از عقل مستقل در نقد روایات»، دانشگاه الزهرا(س). س19، ش54، تابستان1401، 147تا182.
doi.org/10.22051/tqh.2021.36187.3222
معرفت، محمدهادی. التفسیر و المفسرون فی ثوبة القشیب. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی. 1418ق.
مکارم شیرازی، ناصر. انوار الاصول. به‌تقریر احمد قدسی. قم: مدرسۀ امام علی‌بن‌ابی‌طالب(ع). چاپ‌دوم، 1428ق.
میرداماد، محمدباقربن‌محمد. الرواشح السماویة فی شرح الأحادیث الإمامیة. قم: دار الحدیث. 1380.
میرزای قمی، ابوالقاسم. قوانین الاصول. تهران: مکتبة الاسلامیة. 1378ق.
میناگر، غلامرضا. روششناسی صدر المتألهین. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی. 1398.
نایینی، محمدحسین. اجود التقریرات. به‌تقریر سیدابوالقاسم خویی. صیدا: الفرقان. 1352ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 12 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 05 آذر 1403
  • تاریخ پذیرش 08 اسفند 1403