فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

امکان‌سنجی اِعمال واکنش جزایی در قبال رفتارهای غیرعمدی در فقه جزایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار رشتۀ حقوق، موسسه آموزش عالی ارم شیراز، شیراز، ایران
2 دانشیار رشته حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
چکیده
پژوهش حاضر به‌مثابۀ درآمدی بر ملاکِ توصیف مجرمانۀ رفتارها، در مقام توجیه شرعی وصف‌گذاری کیفری رفتارهای غیرعمدی برآمده و درصددِ پاسخ به این سؤال است که آیا در فقه اسلامی می‌توان رفتارهای غیرعمدی را مشمول واکنش جزایی دانست؟ یافته‌های پژوهش که به‌شیوۀ توصیفی‌تحلیلی صورت گرفته بیانگر آن است که در فقه جزایی رفتاری که پدیدارشدن مفسده و ضرر در آن محتمل است به‌دلیل عدوان مورد نهی واقع شده است؛ زیرا مجازات به‌معنای اخص و واکنش جزایی متوقف بر احراز قبح فاعلی است و تقصیر در رفتارهای غیرعمدی، وصف رفتار محتمل‌الضرر است که غالباً آگاهانه صورت می‌گیرد و می‌تواند در زمینۀ قبح فاعلی قلمداد شود. همچنین به‌دلیل محوریت‌داشتن رفتار در اِعمال واکنش جزایی، از برخی آیات و روایات، اقتضائات کلان و تخصیص‌ناپذیر قاعدۀ عقلی، وجوب دفع ضرر محتمل استفاده می‌شود که ارتکاب رفتارهای عدوانی نیز معصیت است و میزان احتمال قطعی آثار زیان‌بارِ رفتار، عاملی برای ممنوعیت این دسته از رفتارها به جهت احتیاط و پیشگیری است، چنان‌که طبق برخی آیات قرآن کریم هرچند خطا از جهت غیرعمدی‌بودن، مؤاخذه‌بردار نیست، اما اگر منشأ ارادی داشته باشد و عمداً ترک تحفّظ شود، زمینه برای مؤاخذه وجود دارد، همچنان‌که از دیدگاه مفسران طلب مغفرت در رفتارهای خطایی فرع بر قابلیت مؤاخذه در آن‌هاست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

  1. قرآن کریم

    ابن ادریس، محمد بن احمد. السرائر: الحاوی لتحریر الفتاوی؛جلد سوم، چاپ هفتم، قم، دفتر انتشارات اسلامی.1397.

    ابن‌بابویه، محمدبن‌علی. الامالی. ترجمۀ محمدباقر کمره‌ای. تهران: کتابچی. چاپ‌دهم، 1390.

    ابن زهره، حمزه بن علی. غنیه النزوع الی علمی الاصول و الفروع (الغُنیة)؛ قم، موسسه امام صادق (ع).1417.

    ابن‌قدامه، عبدالله‌بن‌احمد. المغنی. بیروت: دار الفکر. 1413ق.

    ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم. لسان العرب. بیروت: دار الفکر. چاپ‌سوم، 1414ق.

    آخوند خراسانی، محمد کاظم. کفایة الاصول. قم: موسسه آل البیت.چاپ اول.1409ق.

    امامی، سیدحسن. حقوق مدنی. تهران: اسلامی. 1384.

    انصاری، مرتضى‌بن‌محمدامین. فرائد الاصول. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1417ق.

    آملی، میرزاهاشم. مجمع الافکار و مطرح الانظار. کتابخانۀ مدرسۀ فقاهت.

    باهری، محمد. حقوق جزای عمومی. تهران: رهام. 1381.

    بجنوردی، حسن. القواعد الفقهیة. قم: اسماعیلیان. چاپ‌دوم، 1410ق.

    جزایری، محمد جعفر.منتهی الدرایه فی توضیح الکفایه. قم: موسسه دارالکتاب.چاپ اول. 1371.

    جوادی آملی، عبدالله. تفسیر تسنیم. تهران: اسراء. چاپ‌دوم، 1389.

    جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد. الصحاح. بیروت: دار العلم. 1376.

    حبیب زاده، محمد جعفر؛ عینی نجف آبادی، محسن. مبنا و ملاک تعزیر؛ ماهنامه­ی دادرسی، صص29-20..1381

    حلبی، ابوصلاح، الکافی فی الفقه، تحقیق: رضا استادی، اصفهان: مکتبة امام امیرالمؤمنین علی (ع). 1403

    خمینی، روح‌الله. تحریر الوسیلة. قم: دار العلم. 1390.

    خمینی، روح‌الله. ولایت فقیه. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام. چاپ‌بیست‌وهشتم، 1392.

    خویی، ابوالقاسم. دراسات فی علم الاصول. به‌تقریر سیدعلی هاشمی شاهرودی. قم: مؤسسۀ دایرة المعارف فقه اسلامی. 1421ق.

    خویی، ابوالقاسم. مصباح الاصول. قم: داوری. چاپ‌اول، 1422ق.

    دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه. تهران: روزنه. 1377.

    راغب اصفهانى، حسین‌بن‌محمد. المفردات فی غریب القرآن. بیروت: دار العلم، الدار الشامیة. 1412ق.

    رمضان البوطی، محمدسعید. ضوابط المصلحة فی الشریعة الاسلامیة. سوریه: الرسالة. 1386ق.

    زبیدی، محمد مرتضی. تاج العروس من جواهر القاموس، جلد هشتم، اصفهان: دار الهدایه.1353

    سبحانی تبریزی، جعفر. ارشاد العقول الی مباحث الاصول. قم: دار الضواء. 1420ق.

    سبحانی تبریزی، جعفر. الموجز فی اصول الفقه. قم: امام صادق(ع). 1387.

    شهید ثانی، زین الدین بن علی. مسالک الافهام الی تنقیح شرایع الاسلام؛ جلد دوم و سوم، چاپ سوم، قم: بنیاد معارف اسلامی.1383

    صاحب‌جواهر، محمدحسن. جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام. بی‌جا: دار الاحیاء التراث العربی. چاپ‌هفتم، 1367.

    صافی گلپایگانی، لطف الله. التعزیر انواعه و ملحقاته؛ قم: موسسه النشر الاسلامی.1404ق.

    صدر، محمدباقر. بحوث فی شرح عروة الوثقی. بی‌جا: دار الصدر. چاپ‌دوم، 1389.

    صدر، سید محمد. فلسفتنا، چاپ دوم. بیروت: انتشارات دارالصدر.1390

    صدر، سیدرضا؛ خسروشاهی، باقر. الاجتهاد و التقلید؛ چاپ اول، تهران: موسسه بوستان کتاب.1378.

    طباطبایی، محمدحسین.  المیزان فی تفسیر القرآن. قم: اسماعیلیان. 1375.

    طباطبایى حکیم، ‎محمدتقى. الاصول العامة فی الفقه المقارن. بی‌جا: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی. 1374.

    طبرسی، فضل‌بن‌حسن. مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: فراهانی. 1384.

    طریحی، فخرالدین‌بن‌محمد. مجمع البحرین و مطلع النیرین. تهران: مرتضوی. 1362.

    طوسی، محمدبن‌حسن. تهذیب الاحکام فی شرح المقنعة. به‌تحقیق سیدحسن موسوی خراسانی. قم: دار الکتب الاسلامیة. 1365.

    عبدالرحمن، محمود. معجم الاصطلاحات و الفاظ الفقهیة. نسخۀ خطی شمارۀ دیجیتال 8518.

    عراقی، ضیاءالدین. شرح تبصرة المتعلمین: کتاب القضاء. به‌تحقیق محمد حسون. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. 1414ق.

    عراقی، ضیاءالدین. نهایة الافکار فی مبحث القطع و الظن. به تألیف محمدتقی بروجردی. قم: اسلامی. چاپ‌پنجم، 1390.

    عطاردی، عزیز الله. مسند الإمام الرضا (ع). چاپ دوم. بیروت: دارالصفوه.1413ق.

    عوده، عبدالقادر. حقوق جزای اسلامی. ترجمۀ ناصر قربان‌نیا، سیدمهدی منصوری، نعمت‌اله الفت. تهران: میزان. چاپ‌اول، 1373.

    غزالی، امام محمد. احیاء علوم الدین؛ ربع عادات، چاپ دوّم، ترجمه مؤید الدین خوارزمی، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.1417ق.

    فاضل لنکرانی، محمد. ایضاح الکفایة. قم: مرکز فقهی ائمۀ اطهار. چاپ‌ششم. 1389.

    فاضل هندی، محمدبن‌حسن. کشف اللثام. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. 1416ق.

    فیروزآبادی، سید مرتضی. عنایه الاصول؛ جلد دوم و سوم، قم: نشر ضیاء فیروزآبادی.1395.

    قاسم‌زاده، حبیب‌الله. رفتار درمان‌‌شناختی. تهران: ارجمند. چاپ‌سیزدهم، 1396.

    قرائتی، محسن. تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن. 1374.

    قرشى، سیدعلى‌اکبر. قاموس القرآن. تهران: دار الکتب الإسلامیة. چاپ‌ششم، 1371.

    قیاسی، جلال‌الدین، حمید دهقان، خسروشاهی. مطالعۀ تطبیقی حقوق جزای اسلام و حقوق موضوعه. تهران: پژوهشکدۀ حوزه و دانشگاه. چاپ‌اول، 1380.

    گرجی، ابوالقاسم. «حقوق جزای عمومی اسلام»، نشریه حقوق تطبیقی. دورۀ2، ش6، پاییز1355، ص 90تا105.

    گرجی، ابوالقاسم، (1355)، گزارش علمی کنفرانس اجرای حقوق کیفر اسلامی و اثر آن در مبارزه با جرایم، نشریه حقوق تطبیقی،1(2)، صص90تا128

    لاری، عبدالحسین. التعلیقة على المکاسب. قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة. 1318ق.

    ماوردی، علی‌بن‌محمد. الاحکام السلطانیة. بیروت: دار الفکر. بی‌تا.

    محقق حلی، جعفربن‌حسن. شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: معارف اسلامی. چاپ‌سوم، 1385.

    مجلسی، محمد باقر. بحارالانوار؛ جلد هفتاد و نهم، بیروت: موسسه الوفا.1403ق

    مصطفوی، حسن. التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: ترجمه و نشر کتاب. 1360.

    مظفر، محمدرضا. اصول فقه. قم: اسماعیلیان‌‌. چاپ‌دوازدهم، 1383.

    معلوف، لویس. المنجد فی اللغة. بیروت: دار المشرق. 1992م.

    معین، محمد، فرهنگ فارسی، چاپ پنجم، تهران: نشرامیر کبیر.1387

    مغنیه، محمدجواد. تفسیر کاشف. ترجمۀ موسی دانش. واشنگتن: مرکز تعلیمات اسلامی. بی‌تا.

    مفید، محمدبن‌محمد. الامالی. ترجمۀ طه طرزی. تهران: آدینۀ سبز. چاپ‌دوم، 1394.

    مفید، محمد بن محمد. اَوائلُ المَقالات فِی المَذاهبِ وَ المُختارات؛ ترجمه سجاد واعظی، تهران: انتشارات آذینه گل مهر.1388

    مفید، محمد بن محمد. المقنعه؛ جلد چهارم، قم: موسسه نشر اسلامی. بی­تا.

    مقدس اردبیلی، احمدبن‌محمد. مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. چاپ‌اول، 1403ق.

    مکارم شیرازی، ناصر. تفسیر نمونه. تهران: امام علی‌بن‌ابیطالب(ع). 1397.

    موسوی بجنوردی، سیدمحمد. مقالات اصولی. تهران: انقلاب اسلامی. چاپ‌دوّم، 1367.

    موسوی اردبیلی، سید عبد الکریم. فقه الحدود و التعزیرات؛ جلد نخست،قم: دار المفید.1413ق.

    میرسعیدی، سیدمنصور. مسئولیت کیفری: قلمرو و ارکان. تهران: میزان. چاپ‌سوم، 1386.

    نائینی، محمدحسین. اجود التقریرات. قم: مصطفوی. 1368.

    نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین، حمید هاشم‌بیگی. دانشنامۀ جرم‌شناسـی. تهران: دانشگاه شهید بهشتی. چاپ‌اول، 1390.

    نظری توکلی، سعید. پیوند اعضا در فقـه اسـلامی؛ مشـهد، بنیـاد پـژوهش­هـای اسلامی آستان قدس رضوی. چاپ اول. 1381

    هاشمی شاهرودی، محمود. فرهنگ فقه مطابق کتب اهل بیت(ع). قم: مؤسسۀ دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع). 1395.

    یزدی، محمدکاظم‌بن‌عبدالعظیم. عروة الوثقی. بیروت: اعلمی. 1409ق.

    Alain Sériaux, L'appréciation de la faute pénale d'imprudence en droit français contemporain, Revue de science criminelle et de droit pénal comparé 2017/2 N° 2, Pages 231 à 246

    Andrew Ashworth,(2003),Principles of Criminal Law,4 th ed,Oxford,oxford. University press.pp72-90

    Anne Ponseille, La faute caractérisée en droit pénal, Revue de science criminelle 2003 p. 79

    1. d'Hauteville, La gradation des fautes pénales en matière d'atteintes à la vie et à l'intégrité physique, p. 31 et s. in Réflexions sur le nouveau code pénal / sous la direction de Ch. Lazerges, Paris, Pédone, 1995, 169 p

    Guidicelli-Delage, La sanction de l'imprudence, p. 528 in La sanction de droit, Mélanges offerts

    à P. Couvrat, Paris, PUF, 2001, t. 39, 559 p

    Roxin, C. (2006) Expedienc ,Strafrecht. I, 4th Edition,p40-58.

    Schonsheck, Jonathan;(1994), On criminalization: An Essay in The Philosophy of The Criminal Law; Kluwer Academic Publishers.

ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 03 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 15 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 08 اسفند 1403