فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

نقدی بر دیدگاه فیض‌ کاشانی در تحریم حق‌المارّه با تأکید بر مقاصد شریعت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدهٔ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد ایران
2 استاد گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدهٔ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد ایران
چکیده
یکی از مستثنیات منع از تصرف بدون اذن در مال غیر، حق‌المارّه است که در فقه معاملات، دریچه‌ای از بحث برای آن گشوده شده است. سخن این است که رهگذر با شرایط خاصی می‏تواند در حال عبور از باغ و بستان‏های سر راهش، از میوهٔ آن‌ها استفاده کند. مشهور فقها قائل به جواز حق‌المارّه بوده، اما فیض‌کاشانی و برخی دیگر به‌دلیل عمومات قبح تصرف در مال غیر و روایات مانعه حق‌المارّه را جایز ندانسته‌اند. این مقاله ضمن بررسی ادلۀ موافقان و مخالفان و با رویکرد ویژه به ادلۀ فیض‌ کاشانی و نقد آن، اولاً استناد به روایت مانعه را ناکافی دانسته، ازآن‌رو که خبر واحد بوده و در تعارض با روایات جواز که متواتر‌ند حمل بر کراهت می‌شوند، ثانیاً استفاده از دلیل قبح تصرف در مال غیر و قاعدۀ احترام مال را در این مسئله منتفی دانسته است. همچنین حق‌المارّه با رویکرد فقه المقاصد مورد بررسی واقع شده و این نتیجه حاصل شده که تحریم حق‌المارّه موجب نادیده‌گرفتن مقاصد شریعت در این موضوع است؛ نتیجه اینکه فتوای جواز اقوی به نظر می‌رسد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن‌کریم. ترجمهٔ حسین انصاریان. قم: ‌اسوه. 1383.
آمدی، علی‌بن‌محمد. الاحکام فی اصول الاحکام. بیروت: المکتب الإسلامی. بی‏تا.
ابن‌ابی‌جمهور، محمدبن‌ علی. عوالی‌ اللئالی ‌العزیزیة ‌فی ‌الأحادیث ‌الدینیة. قم: سیدالشهدا(ع). چاپ‌اول، 1403ق.
ابن‌‌ادریس، محمدبن‌احمد. ‌موسوعة‌ ابن‌‌ادریس‌ الحلی. به‌تحقیق محمدمهدی ‌سیدحسن موسوی ‌خرسان. قم: دلیل ما. چاپ‌اول، 1387.
ابن‌بابویه، محمدبن‌علی. المقنع. قم: پیام‌ امام ‌هادی(ع). چاپ‌اول، 1415ق.
ابن‌تیمیه، احمدبن‌عبدالحلیم. السیاسة الشرعیة فی اصلاح الراعی و الرعیة. بیروت: دار المعرفة. چاپ‌اول، 1418ق.
ابن‌‌جمیع صیداوی، محمدبن‌احمد. معجم‌ الشیوخ. بیروت: ‌الرسالة. چاپ‌اول، 1405ق.
ابن‌جنید اسکافی، محمدبن‌احمد. مجموعة ‌فتاوی ‌ابن‌‌ الجنید. قم: ‌مؤسسة‌ النشر ‌الإسلامی. چاپ‌اول، 1416ق.
ابن‌حبان، محمدبن‌حبان. صحیح ابن‌حبان. بیروت: الرسالة. چاپ‌دوم، 1414ق.
ابن‌حنبل، احمدبن‌محمد. مسند احمدبن‌حنبل. بیروت: ‌الرسالة. چاپ‌اول، 1416ق.
ابن‌شعبه‌، حسن‌بن‌على. تحف العقول عن آل رسول صلی الله علیهم. قم: ‌مؤسسة‌ النشر ‌الإسلامی. چاپ‌دوم، 1363ق.
ابن‌عاشور، محمدطاهر. مقاصد الشریعة الاسلامیة. اردن: دار النفائس. چاپ‌دوم، 1421ق.
ابن‌فارس. احمد‌بن‌فارس. معجم ‌مقاییس‌ اللغة. قم: مکتب‌ الإعلام ‌الإسلامی. چاپ‌اول، 1404ق.
ابن‌فهد حلی، احمدبن‌محمد. المقتصر من ‌شرح ‌المختصر. مشهد: آستانة ‌الرضویة ‌المقدسة ‌مجمع‌ البحوث ‌الإسلامیة. چاپ‌اول، 1369.
ابن‌قیم ‌جوزیه، ‌محمدبن‌ابی‌بکر. اعلام ‌الموقعین ‌عن ‌رب‌ العالمین. بیروت: دار الکتب ‌العلمیة. چاپ‌اول، 1417ق.
ابن‌ماجه، محمدبن‌یزید. ‌سنن ‌ابن‌ماجة. بیروت: دار الجیل. چاپ‎اول، 1418ق.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم. لسان‌ العرب. بیروت: دار الفکر. چاپ‌اول، بی‌تا.
ابوالصلاح‌حلبی، تقی‌بن‌نجم. الکافی ‌فی ‌الفقه. اصفهان: مکتبة ‌الإمام ‌امیرالمؤمنین ‌علی(ع) العامة. چاپ‌اول، بی‌تا.
ابونعیم، احمدبن‌عبدالله. معرفة ‌الصحابة. بیروت: دار الکتب‌ العلمیة. چاپ‌اول، 1422ق.
ابویعلی، احمدبن‌علی. مسند ابی‌یعلی ‌الموصلی. بیروت: دار المأمون. چاپ‌دوم، 1410ق.
اراکی، محمدعلی. کتاب ‌البیع. قم: اسماعیلیان. چاپ‌اول، 1415ق.
انصاری، محمدعلی. الموسوعة ‌‌الفقهیة ‌المیسرة و یلیها الملحق الاصولی. قم: مجمع ‌الفکر الإسلامی. چاپ‌اول، 1415ق.
انصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین. المکاسب. قم: دار الذخائر. چاپ‌اول، 1411ق.
بجنوردی، حسن. القواعد الفقهیة. قم: هادی. چاپ‌اول، 1377.
بحرانی، یوسف‌بن‌احمد. الحدائق ‌الناضرة ‌فی‌ احکام ‌العترة ‌الطاهرة. قم: مؤسسة ‌النشر ‌الإسلامی. چاپ‌اول، 1363.
بزار، احمدبن‌عمر. مسند البزار. مدینه: مکتبة ‌العلوم ‌و الحکم. چاپ‌اول، 1430ق.
بهجت، محمدتقی. استفتائات. قم: دفتر حضرت ‌آیت‌الله ‌العظمی ‌بهجت. چاپ‌اول، 1386.
بیهقی، احمدبن‌حسین. السنن‌ الصغیر. کراچی: دار الاقصی. چاپ‌اول، بی‌تا.
بیهقی، احمدبن‌حسین. السنن‌ الکبری. بیروت: دار الکتب ‌العلمیة. چاپ‌سوم، 1424ق.
پورصدقی، رضا. فاطمه قریب بلوک. «تأثیر حرج استقبالی در رافعیت حکم»، مبانی فقهی حقوق اسلامی. دورهٔ17، ش2، پاییز و زمستان 1403، https://doi.org/10.30495/jfil.2023.74507.1721
ترمذی، محمدبن‌عیسی. سنن‌ الترمذی. قاهره: دار الحدیث. چاپ‌اول، 1419ق.
تسخیری، محمدعلی. «فقه مقاصدی و حجیت آن با نگاه به شیوهٔ شهید صدر»، اندیشهٔ ‌تقریب. دورهٔ5، ش18، بهار1388، 11تا44.
جزایری، محمدجعفر. منتهی الدرایة فی توضیح الکفایة. قم: دار الکتاب. چاپ‌چهارم، 1413ق.
جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد. الصحاح ال‍ل‍غ‍ة‌. بیروت: دار العلم. چاپ‌سوم، 1404ق.
حجت کوه‌کمره‌یی، محمد. کتاب‌ البیع. قم: ‌مؤسسة ‌النشر ‌الإسلامی. چاپ‌دوم، 1409ق.
حر عاملی، محمدبن‌حسن. تفصیل وسائل ‌الشیعة إلی ‌تحصیل ‌مسائل ‌الشریعة. قم: ‌آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث. چاپ‌سوم، 1416ق.
حسینی ‌حائری، کاظم. فقه العقود. قم: مجمع الفکر الإسلامی. چاپ‌سوم، 1428ق.
ح‍س‍ی‍ن‍ی ‌س‍ی‍س‍ت‍ان‍ی‌، ع‍ل‍ی‌. الرافد فی علم الأصول. به‌ق‍ل‍م‌ م‍ن‍ی‍ر ‍س‍ی‍د ع‍دن‍ان‌ ‍ق‍طی‍ف‍ی‌، قم: مکتب آیت‌الله العظمى سید سیستانی. چاپ‌اول، 1414ق.
حسینی‌ عبیدلی، سیدعمیدالدین عبدالمطلب. کنز الفوائد فی ‌حل ‌مشکلات‌ القواعد. قم: ‌مؤسسة ‌النشر ‌الإسلامی. چاپ‌اول، 1416ق.
حسینی، سیدمحمد. الاجتهاد و الحیاة. قم: الغدیر للدراسات. بی‏تا.
خمینی‌، روح‌الله. ‌آیین انقلاب اسلامی. تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س). چاپ‌اول، 1387.
خمینی، روح‌الله. کتاب البیع. تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی. چاپ‌اول، 1421ق.
خوانساری ‌نجفی، موسی. منیة‌ الطالب فی شرح المکاسب. تهران: المکتبة ‌المحمدیة. چاپ‌اول، 1373ق.
خوئی، سیدابوالقاسم. منهاج‌ الصالحین. قم: مدینة العلم ‌آیت‌الله ‌العظمی‌ خوئی. چاپ‌بیست‌وهشتم، 1410ق.
ریسونی، احمد، نظریة المقاصد عند الامام الشاطبی. بی‌جا: المعهد العالمی للفکر الاسلامی. چاپ‌اول، 1416ق.
سبزواری، سیدعبدالاعلی. مهذب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام. قم: سیدعبدالاعلی سبزواری. چاپ‌چهارم، 1413ق.
شاطبی، ابراهیم‌بن‌موسی‌. الموافقات. عربستان: دار ابن‌عفان. چاپ‌اول، 1417ق.
شبیری ‌زنجانی، سیدموسی. کتاب نکاح. قم: رأی‌‌پرداز. چاپ‌اول، 1382.
شلبی، محمدمصطفی. تعلیل ‌الاحکام. بیروت: دار النهضة ‌العربیة. چاپ‌اول، 1406ق.
شهید اول، محمدبن‌مکی. القواعد و الفوائد. قم: مکتبة المفید. بی‌تا.
شهیدثانی، زین‌‌الدین‌بن‌علی. الروضة ‌البهیة ‌فی ‌شرح ‌اللمعة ‌الدمشقیة. قم: داوری. چاپ‌اول، 1410ق.
شهیدثانی، زین‌‌الدین‌بن‌علی. مسالک‌ الأفهام ‌إلی ‌تنقیح ‌شرائع ‌الإسلام. قم: مؤسسة ‌المعارف ‌الإسلامیة. چاپ‌اول، 1413ق.
شوشتری، مهدی، حسین ناصری‌مقدم. «کارکرد مقاصد شریعت در توسعه و تعمیق فقه امامیه»، پژوهش‌نامهٔ امامیه. دورهٔ1، ش1، شهریور1394، ص 99تا114.
صاحب‌جواهر، محمدحسن‌بن‌باقر. جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. قم: مؤسسهٔ دائرة ‌المعارف ‌فقه ‌اسلامی ‌بر مذهب‌ اهل‌بیت(ع). چاپ‌اول، 1421ق.
صافی، لطف‌‌الله. جامع ‌الأحکام. قم: دفتر تنظیم ‌و نشر آثار حضرت‌ آیت‌الله ‌العظمی ‌صافی ‌گلپایگانی. چاپ‌چهارم، 1385.
طائی، سرمد. «مقاربات فی الاجتهاد ومقاصد الشریعة عند الشیخ محمدمهدی شمس‌الدین»، مجلة الحیاة الطیبة. دورهٔ5، ش11، سال 1382، ص 269تا302.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. المیزان ‌فی ‌تفسیر القرآن. بیروت: ‌اعلمی. چاپ‌سوم، 1352.
طباطبایی‌کربلایی، علی‌بن‌محمدعلی. ریاض ‌المسائل. قم: آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث. چاپ‌اول، 1404ق.
طبرانی، سلیمان‌بن‌احمد. المعجم ‌الکبیر. قاهره: ‌ابن‌تیمیة. چاپ‌دوم، بی‌تا.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن. مجمع ‌البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفة. چاپ‌دوم، 1408ق.
طحاوی، احمدبن‌محمد. شرح‌ مشکل‌ الآثار. بیروت: الرسالة. چاپ‌اول، 1415ق.
طحاوی، احمدبن‌محمد. شرح ‌معانی ‌الآثار. بیروت: عالم ‌الکتب. چاپ‌اول، 1414ق.
طوسی، محمدبن‌حسن. الاستبصار فیما اختلف ‌من ‌الأخبار. تهران: دار الکتب ‌الإسلامیة. چاپ‌چهارم، 1363.
طوسی، محمدبن‌حسن. الخلاف. قم: ‌مؤسسة‌ النشر ‌الإسلامی. چاپ‌اول، 1407ق.
طوسی، محمدبن‌حسن. النهایة فی‌ مجرد الفقه ‌و الفتاوی. بیروت: دار الکتاب‌ العربی. چاپ‌دوم، 1400ق.
طوسی، محمدبن‌حسن. تهذیب ‌الأحکام ‌فی ‌شرح ‌المقنعة. تهران: دار الکتب ‌الإسلامیة. چاپ‌چهارم، 1365.
عطیه، جمال‌الدین. نحو تفعیل مقاصد الشریعة. دمشق: دار الفکر. چاپ‌اول، 1424ق.
علامه‌حلی. حسن‌بن‌یوسف. قواعد الأحکام. قم: ‌مؤسسة‌ النشر ‌الإسلامی. چاپ‌اول، 1413ق.
علامه‌حلی، حسن‌بن‌یوسف. ارشاد الأذهان ‌إلی ‌أحکام ‌الإیمان. قم: مؤسسة‌ النشر ‌الإسلامی. چاپ‌اول، 1410ق.
علامه‌حلی، حسن‌بن‌یوسف. تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة. قم: مؤسسهٔ امام صادق(ع). چاپ‌اول، 1420ق.
علامه‌حلی، حسن‌بن‌یوسف. مختلف‌ الشیعة فی ‌احکام ‌الشریعة. قم: ‌مؤسسة النشر ‌الإسلامی. چاپ‌دوم، 1374.
علی‌دوست، ابوالقاسم. «فقه ‌و مقاصد شریعت»، فقه ‌اهل ‌بیت. ش41، بهار1384، 118تا158.
غزالی، محمدبن‌محمد. المستصفی من ‌علم ‌الأصول. بیروت: دار الکتب العلمیة. چاپ‌اول، 1413ق.
غزالی، محمدبن‌محمد. شفاء الغلیل فی بیان الشبه و المخیل و مسالک التعلیل. بغداد: مطبع الارشاد. 1390ق.
فاضل موحدی لنکرانی، محمد. ‌القواعد الفقهیة. قم: مرکز فقهی ائمهٔ اطهار(ع). چاپ‎‌دوم، 1383.
فاضل موحدی‌ ‌لنکرانی، محمد. آیین‌ کیفری ‌اسلام. قم: مرکز فقهی ‌ائمهٔ ‌اطهار(ع). چاپ‌اول، ۱۳۹۰.
فاضل موحدی لنکرانی، محمد. جامع ‌المسائل. قم: امیر قلم. چاپ‌اول، 1425ق.
فاضل‌مقداد، مقدادبن‌عبدالله. التنقیح ‌الرائع ‌لمختصر ‌الشرائع. قم: مکتبة ‌آیة‌الله ‌العظمی ‌المرعشی ‌النجفی(ره). چاپ‌اول، 1404ق.
لجنة ‌فقه ‌المعاصر. الفائق‌ فی ‌الاصول. قم: مرکز مدیریت ‌حوزه‌های ‌علمیه. چاپ‌هفتم، 1442ق.
فخرالمحققین، محمدبن‌حسن. ایضاح ‌الفوائد فی‌ شرح ‌إشکالات ‌القواعد. قم: اسماعیلیان. چاپ‌اول، 1387ق.
فراهیدی.خلیل‌بن‌احمد. ترتیب کتاب العین. قم: دار ‌الهجرة. چاپ‌دوم، 1409ق.
فیروزآبادی، محمدبن‌یعقوب. القاموس‌ المحیط. بیروت: دار الکتب‌ العلمیة. چاپ‌اول، 1415ق.
فیض، علیرضا. آراء فقهی ‌ملامحسن ‌فیض‌کاشانی.‌ تهران:‌ مدرسهٔ ‌عالی ‌شهید مطهری. چاپ‌اول، ۱۳۸۷.
فیض‌کاشانی، محمدبن‌شاه‌مرتضی. مفاتیح‌ الشرائع. تهران: مدرسهٔ‌ عالی‌ شهید مطهری. چاپ‌اول، 1395.
فیومى، احمدبن‌محمد. المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: دار الرضی. بی‌تا.
قزوینی، علی‌بن‌اسماعیل. رسالة فی العدالة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌اول، 1419ق.
کاشف‌‌‌الغطاء، جعفر بن خضر. شرح‌ الشیخ جعفر علی ‌قواعد العلامة ‌ابن‌المطهر. نجف: الذخائر. چاپ‌اول، 1420ق.
کلینی، محمدبن‌یعقوب. الکافی. قم: مؤسسهٔ‌ علمی‌‌فرهنگی‌ دار الحدیث‌. چاپ‌اول، 1387.
مالک‌بن‌انس. الموطأ (روایة الشیبانی). قاهره: جمهوریة‌ مصر ‌العربیة ‌وزارة‌ الاوقاف ‌المجلس‌ الاعلی ‌للشئون ‌الاسلامیة. چاپ‌اول، 1414ق.
مجلسى، محمدباقربن‌محمدتقى. بحار الأنوار الجامعة لدرر الاخبار الائمة الاطهار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.‏ چاپ‌دوم، 1403ق.
محقق ‌داماد، سیدمصطفی. قواعد فقه (بخش‌ مدنی- مالکیت و مسئولیت). تهران: مرکز نشر علوم ‌اسلامی. چاپ‌دوازدهم، 1384.
محقق‌ حلی، جعفربن‌حسن. المختصر النافع ‌فی‌ فقه ‌الإمامیة. قم: مطبوعات دینی. چاپ‌ششم، 1376.
محقق‌ کرکی، علی‌بن‌حسین. جامع‌ المقاصد فی ‌شرح ‌القواعد. قم: ‌آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث. چاپ‌دوم، 1414ق.
مرتضی زبیدی، محمدبن‌محمد. تاج ‌العروس‌ من ‌جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر. چاپ‌اول، 1414ق.
مصطفوی، سیدمحمدکاظم. القواعد م‍ائ‍ه‌ ق‍اع‍دة‌ ف‍ق‍ه‍ی‍ة‌ م‍ع‍ن‍ا و م‍درک‍ا و م‍وردا. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌چهارم، 1421ق.
مظاهری، حسین. درس خارج کتاب النکاح. 91/06/27، http://eshia.ir/feqh/archive/text/mazaheri/feqh/91/910627
مغنیه، محمدجواد. التفسیر الکاشف. ایران: دار الکتاب الإسلامی. چاپ‌اول، 1424ق.
مغنیه، محمدجواد. الفقه علی المذاهب الخمسة. بیروت: دار التیار الجدید. چاپ‌دهم، 1421ق.
مغنیه، محمدجواد. فقه ‌الإمام ‌جعفر ‌الصادق. قم: انصاریان. چاپ‌دوم، 1379.
مکارم‌ شیرازی، ناصر. استفتائات. قم: مدرسهٔ امام ‌علی‌‌بن‌ابی‌طالب(‌ع). چاپ‌دوم، 1427ق.
مکارم‌ شیرازی، ناصر. انوار الأصول. قم: مدرسهٔ امام ‌علی‌‌بن‌ابی‌طالب(‌ع). چاپ‌دوم، 1428ق.
منتظری، حسینعلی. دراسات فی المکاسب المحرمة. قم: تفکر. چاپ‌اول، 1415ق.
مؤسسهٔ دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت(ع). موسوعة ‌الفقه ‌الإسلامی ‌طبقا لمذهب‌ اهل ‌البیت‌ علیهم ‌السلام. قم: مؤسسهٔ‌ دائرة ‌المعارف‌ فقه ‌اسلامی ‌بر ‌مذهب ‌اهل‌بیت‌(ع). چاپ‌اول، 1423ق.
موسوی‌ خلخالی، محمدمهدی. حاکمیت در اسلام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌اول، 1380.
موسوی ‌خلخالی، محمدمهدی. فقه ‌الشیعة؛ الخمس. قم: دار البشیر. چاپ‌اول، 1385.
میرزای ‌قمی، ابوالقاسم‌بن‌محمدحسن. القوانین المحکمة فی الاصول. چاپ حجری، بی‏تا.
نبویان، سیدمحمود. فلسفهٔ حق، تاریخچه و مفهوم حق. قم: مؤسسهٔ آموزشی‌ و پژوهشی ‌امام ‌خمینی(ره). 1390.
نجار، عبدالمجید. مقاصد الشریعة بابعاد جدیدة. بیروت: دار الفرب الاسلامی. چاپ‌دوم، 2008م.
نراقی، احمدبن‌محمدمهدی. عوائد الأیام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌اول، 1375.
نراقی، احمدبن‌محمدمهدی. مستند الشیعة فی ‌أحکام ‌الشریعة. قم: آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث. چاپ‌اول، 1415ق.
نعمان، جغیم. طرق ‌الکشف‌ عن ‌مقاصد الشارع. اردن: دار النفائس. چاپ‌اول، ۱۴۲۲ق.
هاشمی‌شاهرودی، محمود. فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام. قم: مؤسسهٔ دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع). چاپ‌اول، 1382ق.
یزدی، محمدکاظم‌بن‌عبدالعظیم. حاشیة ‌المکاسب. قم: اسماعیلیان. چاپ‌چهارم، 1410ق.
یوبی، محمدسعد. مقاصد الشریعة الإسلامیة و علاقتها بالأدلة ‌الشرعیة. ریاض: دار الهجرة‌. چاپ‌اول، ۱۴۱۴ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 19 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 13 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 18 خرداد 1404