فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

تأمّلی در دیۀ اعضای داخلی بدن و رویکرد فقهای امامیه در مواجهۀ با آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 مدرس گروه فقه و مبانی حقوق، داشگاه آزاد اسلامی مشهد، مشهد، ایران
2 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق، دانشگاه آزاد اسلامی مشهد، مشهد، ایران
چکیده
در شریعت اسلامی برای جبران خسارت ناشی از جنایاتِ وارده بر بدن آدمی یا کیفر جانی، راهکارهایی چون دیه و ارش در نظر گرفته شده است. در مورد واردآمدنِ جنایت بر اعضای داخلی بدن آدمی، دلیل خاصی در دست نیست که موارد دیه را مشخص کرده باشد. در دهه‌های اخیر، این مسئله مورد توجه قرار گرفته است اما در نگاشته‌های فقه فتوایی و استدلالی حکم واحدی دربارهٔ آن به چشم نمی‌خورد. این پژوهش با عنایت به تفاوت دیدگاه‌ها، با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای و به روش توصیفی‌تحلیلی در پِی حکم مسئله است. در این راستا، با بررسی دیدگاههای فقیهان سه نظریه به دست آمده: 1. وجوب پرداخت دیه؛ 2. وجوب پرداخت ارش و 3. ثبوت دیه در مورد اعضای رئیسه و ارش نسبت به سایر اعضا. گرچه دیدگاه‌های سه‌گانه بیشتر جنبۀ فتوایی داشته و مستند به ادلۀ لفظی یا لبّی نیست، اما تلاش می‌شود دلایل ادعایی و احتمالی هریک از سه دیدگاه به‌درستی تبیین شود. دستاورد پژوهش اینکه جنایت بر اعضای داخلی به سه دلیل سبب ثبوت دیه است: فراگیربودن قاعدهٔ دیهٔ اعضای زوج و فرد نسبت به تمامی اعضای جسم آدمی، توجه به کارایی عضو برای ثبوت دیه و محاسبه‌پذیربودن کارکرد اعضا در عصر کنونی.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.
ابن‌بابویه، محمدبن‌علی. کتاب من لا یحضره الفقیه‌. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. 1413ق.
ابن‌براج، عبدالعزیز‌بن‌نحریر. المهذب‌. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. 1406ق.
ابن رشد، محمد بن احمد. بدایه المجتهد و نهایه المقتصد. تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیة. المعاونیة الثقافیة. 1431ق.
ابن‌زهره، حمزةبن‌علی، غنیة النزوع فی علمی الاصولین و الفروع. قم: امام صادق(ع). 1385.
ابن‌فارس، احمدبن‌فارس. معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الاعلام الاسلامی. 1404ق.
ابن‌فهد حلی، احمدبن‌محمد. المهذب البارع فی شرح مختصر النافع. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. 1407ق.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم. لسان العرب. بیروت: دار صادر. چاپ‌سوم، 1414ق.
ابوالبقاء، ایوب‌بن‌موسى. الکلیات. بیروت: الرسالة. 1391ق.
ازهری، محمدبن‌احمد. تهذیب اللغة. بیروت: دار إحیاء التراث. 1421ق.
اکرمی، روح‌الله. «دیهٔ طحال: نقدی بر رآی وحدت رویهٔ دیوان عالی کشور»، پژوهش‌های حقوق کیفری. ش12، 1394، ص 121تا146.
 https://doi.org/10.22054/jclr.2015.2405
انصاری، محمدعلی. الموسوعة الفقهیة المیسرة‌. قم: مجمع الفکر الإسلامی. 1415ق.
بجنوری، سیدمحمد. مجموعه مقالات فقهی و حقوقی. تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س)، 1380.
تبریزی، جواد. تنقیح مبانی الاحکام. قم: دار الصدیقة الشهیدة(س). 1387.
تسخیری، محمدعلی. القواعد الاصولیة و الفقهیة‌. قم: مجمع جهانی تقریب بین مذاهب اسلامی. 1431ق.
حاجی ده‌آبادی، احمد. «قاعدهٔ دیهٔ اعضا در فقه امامیه و اهل‌سنت»، نشریهٔ حقوق اسلامی. ش20، پاییز1383، 137تا168.
حاجی ده‌آبادی، احمد. مجموعه مقالات. تهران: ترنم قلم. 1395.
حر عاملی، محمدبن‌حسن. وسائل الشیعة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. چاپ‌پنجم، 1403ق.
حسینی عاملی، محمدجواد‌بن‌محمد. مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة‌. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. 1419ق.
حمداللهی، عارف، محسن جهانگیری. «قاعدهٔ دیهٔ اعضاء فرد و زوج در فقه امامیه و اهل‌سنت»، مصباح الفقاهة. ش4، پاییز و زمستان1398، ص 103تا124.
خطیب شربینی، محمدبن‌احمد. مغنی المحتاج إلى معرفة معانی الفاظ المنهاج. بیروت: دار المعرفة. چاپ‌چهارم، 1431ق.
خویی، سیدابوالقاسم. مبانی تکملة المنهاج‌. قم: مؤسسة احیاء الآثار الامام الخویی. 1422ق.
خویی، سیدابوالقاسم. موسوعة الامام الخویی. قم: مؤسسة احیاء الآثار الامام الخویی. 1418ق.
روحانی، محمدصادق. استفتائات‌. قم: حدیث دل. 1383.
روحانی، محمدصادق. فقه الصادق(ع). قم: الاجتهاد. 1429ق.
روحانی، محمدصادق. منهاج الصالحین: الملحقات. به‌شرح مصطفی محمد مصری عاملی‌. بیروت: دار بلال. چاپ‌دوم، 1435ق.
زارعی سبزواری، عباسعلی. القواعد الفقهیة فی الفقه الامامیة. قم. مؤسسة النشر الإسلامی. 1430ق.
زراعت، عباس. شرح قانون مجازات اسلامی؛ بخش دیات. بی‌جا: بی‌نا. چاپ‌دوم.
سبحانی تبریزی، جعفر. احکام الدیات فی الشریعة الاسلامیة الغراء‌. قم: امام صادق(ع). 1382.
سبحانی تبریزی، جعفر. استفتائات‌. قم: امام صادق(ع). 1394.
سبحانی تبریزی، جعفر. اصول الفقه المقارن فیما لا نص فیه‌. قم: امام صادق(ع). 1383.
سبزواری، سیدعبدالاعلی. مهذب الأحکام. بیروت: المنار. 1430ق.
سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌بکر. معجم مقالید العلوم فی الحدود و الرسوم. قاهره: الآداب. 1424ق.
شهید اول، محمدبن‌مکی. القواعد و الفوائد‌. قم: المنیر. بی‌تا.
صاحب‌جواهر، محمدحسن‌بن‌باقر. جواهر الکلام‌. قم: دار الکتب الاسلامیة. 1363ق.
صانعی، یوسف. استفتائات قضایی. قم: میثم تمار، 1381.
صدر، سیدمحمد. ماوراء الفقه. بیروت: دار الاضواء. 1430ق.
طباطبایی کربلایی، سیدعلی. ریاض المسائل‌. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. 1422ق.
طوسی، محمدبن‌حسن. المبسوط فی فقه الامامیة. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء آثار الجعفریة. چاپ‌سوم، 1378ق.
طوسی، محمدبن‌حسن. تهذیب الاحکام. به‌تحقیق حسن موسوی خرسان. تهران: دار الکتب الاسلامیة. چاپ‌چهارم، 1407ق.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. تبصرة المتعلمین. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. 1411ق.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. تحریر الاحکام. قم: امام صادق(ع). 1420ق.
فاضل آبی، حسن‌بن‌ابی‌طالب. کشف الرموز‌. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. 1408ق.
فاضل هندی، محمدبن‌حسن. کشف اللثام عن قواعد الاحکام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. 1416ق.
فیومی، احمدبن‌محمد. المصباح المنیر‌. بیروت: المکتبة العلمیة. 1418ق.
قلعه‌جی، محمدرواس، حامدصادق قنیبی. معجم لغة الفقهاء. بی‌جا: دار النفائس. چاپ‌دوم، بی‌تا.
کاتوزیان، ناصر. الزام‌های خارج از قرارداد ضمان قهری. تهران: دانشگاه تهران. 1382.
کاشف‌الغطاء، علی. مصادر الحکم الشرعی و القانون المدنی. نجف: الآداب. 1408ق.
کلینی، محمدبن‌یعقوب. الکافی‌. قم: دار الحدیث. 1429ق.
گرجی، ابوالقاسم. دیات. تهران: انتشارات و چاپ دانشگاه تهران. چاپ‌اول، 1380.
مجلسی، محمدباقر. بحار الانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی. 1403ق.
مجموعه نظریات مشورتی فقهی در امور کیفری. قم: مرکز تحقیقات فقهی. چاپ‌دوم، 1382.
محقق حلی، جعفربن‌حسن. شرائع الاسلام‌. بیروت: دار الاضواء. 1403ق.
محمودیان اصفهانی، کامران و دیگران. «جستاری در باب جنایت بر اعضای داخلی؛ بازخوانی انتقادی نظریهٔ دیهٔ معیّن»، پژوهش‌های حقوق کیفری. ش19، تابستان1396، ص 9تا40.
مدنی کاشانی، رضا. کتاب الدیات‌. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. 1408ق.
مرتضوی، سیدعبدالهادی. فقه استدلالی: دیات. مشهد: حوزهٔ علمیهٔ خراسان. 1399.
مرتضی زبیدی، محمدبن‌محمد. تاج العروس‌. بیروت: دار الهدایة. 1306ق.
مرداوی، علی‌بن‌سلیمان. الإنصاف فی معرفة الراجح من الخلاف. بی‌جا: دار إحیاء التراث العربی. چاپ‌دوم، 1418ق.
مرعشی شوشتری، سیدمحمدحسن. دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام. تهران: میزان. 1376.
معاونت آموزش قوهٔ قضایی. مجموعه نظریات مشورتی فقهی در امور کیفری. تهران: جنگل. 1388.
مقدس اردبیلی، احمدبن‌محمد. مجمع الفائدة و البرهان‌. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. 1363.
منتظری، حسینعلی. استفتائات. تهران: سایه. 1384.
موسوی اردبیلی، سیدعبدالکریم. فقه الدیات. قم: دار العلم المفید. 1416ق.
موسوی خوانساری، سیداحمد. جامع المدارک. تهران: صدوق. 1355.
میرزای قمی، ابوالقاسم‌بن‌محمدحسن. القوانین المحکمة فی الاصول‌. قم: احیاء الکتب الاسلامیة. 1430ق.
نجار، محمد و دیگران. المعجم الوسیط. قاهره: دار الدعوة. 1409ق.
هاشمی شاهرودی، محمود. فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام. قم: مؤسسهٔ دائرة المعارف فقه بر مذهب اهل البیت(ع). 1387.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 06 دی 1403
  • تاریخ بازنگری 30 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 20 خرداد 1404