فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

بررسی شمول قاعدۀ ابطال‌ناپذیری خون مسلمان نسبت به فعل محسنانه منتهی به مرگ (همراه با نقد ۀ9 ق.م.ا)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدهٔ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدهٔ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
3 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
چکیده
براساس قاعدۀ احسان اگر فعل محسنانه منجر به خسارت شود موجب ضمان نیست و دراین‌باره در کلام فقها تفاوتی بین خسارت جانی و مالی نیست. این در حالی است که برحسبِ شواهد و قراین، شریعت بر تفاوت بین خسارت مالی و جانی از حیث ضمان بنا نهاده است. در خسارت‌ جانی برخلاف مالی قاعدهٔ ابطال‌ناپذیری خون مسلمان جعل شده است که از پایمال‌شدن خون مسلمان و منتفی‌بودن ضمان جلوگیری می‎کند. اکنون این سؤال مطرح است که در فعل محسنانهٔ منتهی به مرگ، آیا منتفی‌بودن ضمان به‌صورت مطلق مصداق پایمال‌شدن خون یک مسلمان نیست؟ در این نوشتار، به روش توصیفی‌تحلیلی و با ابزار گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای و اسنادی، با بررسی صُوَر سه‌گانۀ بحث شامل فعل منجر به قتل محسنٌ‌الیه، فعل منجر به قتل شخص ثالث و فعل منجر به قتل با قصد احسان عمومی، احتمالات موجود مورد بررسی قرار می‌گیرد و در برخی حالات احتمال جبران خسارات جانی ازسوی بیت‌المال با استناد به قاعدۀ ابطال‌ناپذیری خون مسلمان و سایر شواهد و قراین تقویت می‌گردد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم
آخوند خراسانی، محمدکاظم‌بن‌حسین. الهدایة فی شرح الکفایة. به‌شرح عبدالحسین‌بن‌محمدتقى تستری کاظمینی. بغداد: الآداب. چاپ‌اول، 1330.
آشتیانى، محمدحسن‌بن‌جعفر. بحر الفوائد فى شرح الفرائد. بیروت: موسسة التاریخ العربی. چاپ‌اول‏، 1429ق.
ابن‌ادریس، محمدبن‌احمد. السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌دوم، 1410ق.
ابن‌حیون، نعمان‌بن‌محمد. دعائم الإسلام. قم: آل‌البیت(ع). چاپ‌دوم، 1385ق.
انصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین. ایضاح الفرائد. به‌شرح محمد تنکابنی. تهران: بی‌‌نا. چاپ‌اول، 1385ق.
ایروانى، باقر. دروس تمهیدیة فی الفقه الاستدلالی على المذهب الجعفری. قم: بی‎نا. چاپ‌دوم، 1427ق.
بجنوردى، سیدحسن. القواعد الفقهیة. قم: الهادی. چاپ‌اول، 1419ق.
بجنوردى، سیدمحمد. قواعد فقهیه. تهران: عروج. چاپ‌سوم، 1401ق.
جمعى از مؤلفان. مجله فقه اهل بیت علیهم السلام. قم: مؤسسهٔ دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت(ع). چاپ‌اول، بی‎تا.
حر عاملى، محمد‌بن‌حسن. وسائل الشیعة. قم: آل‌البیت(ع). چاپ‌اول، 1409ق.
حسینی مراغى، عبدالفتاح‌بن‌على. العناوین الفقهیة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌اول، 1417ق.
حسینی نجومى، سیدمرتضى. الرسائل الفقهیة. قم: بی‎نا. چاپ‌اول، بی‎تا.
حکیم، محمدتقی. الاصول العامة للفقه المقارن. بیروت: دار الاندلس. چاپ‌اول، 1965م.
حکیم، محسن. حقائق الأصول. قم: کتاب‌فروشی بصیرتى‏. چاپ‌پنجم، 1408ق.
خمینى، روح‌الله. القواعد الفقهیة و الاجتهاد و التقلید (تهذیب الأصول). قم: دار الفکر-کتاب‌فروشى اسماعیلیان. چاپ‌اول، 1409ق.
خمینى، روح‌الله. تحریر الوسیلة. قم: دار العلم. چاپ‌اول، بی‎تا.
خویی، ابوالقاسم. غایة المأمول. قم: بی‌نا. چاپ‌اول، 1428ق.
خویی، ابوالقاسم. مبانی تکملة المنهاج. قم: مؤسسة احیاء آثار الإمام الخوئی(ره). چاپ‌اول، 1422ق.
خویی، ابوالقاسم. موسوعة الإمام الخوئی. قم:مؤسسة احیاء آثار الإمام الخوئی(ره). چاپ‌اول، 1418ق.
روحانی، محمدصادق. فقه الصادق. قم: آیین دانش. چاپ‌اول، 1435ق.
سبحانی تبریزی، جعفر. الإنصاف فی مسائل دام فیها الخلاف. بی‎جا: امام صادق(ع). چاپ‌اول، بی‎تا.
سبحانی تبریزی، جعفر. سلسلة المسائل الفقهیة.  قم: بی‎نا. چاپ‌اول، بی‎تا.
سبزوارى، سیدعبدالأعلى. مهذب الأحکام. قم: المنار. چاپ‌چهارم، 1413ق.
شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌على. الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: کتاب‌فروشى داورى. چاپ‌اول، 1410ق.
صاحب‌جواهر، محمدحسن. جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. چاپ‌هفتم، 1404ق.
صافی، لطف‏الله. بیان الأصول. قم: بی‌نا. چاپ‌اول، 1428ق.
صدر، محمدباقر. بحوث فی علم الأصول. بیروت: الدار الاسلامیة. چاپ‌اول، 1417ق. ‏
صدر، محمدباقر. مباحث الأصول. قم: مکتب الإعلام الإسلامى. چاپ‌اول، 1408ق.‏
طباطبایی قمى، سیدتقى. هدایة الأعلام إلى مدارک شرائع الأحکام. قم: محلاتى. چاپ‌اول، 1425ق.
طباطبایى کربلایی،علی‌بن‌محمدعلی. ریاض المسائل. قم: آل‌البیت(ع). چاپ‌اول، بی‎تا.
طباطبایى،محمد‌بن‌علی. کتاب المناهل. قم: آل‌البیت(ع). چاپ‌اول، بی‎تا.
علامه حلى، حسن‌بن‌یوسف. تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة. قم: امام صادق(ع). چاپ‌اول، 1420ق.
فاضل موحدی لنکرانى، محمد. القواعد الفقهیة. قم: چاپخانهٔ مهر. چاپ‌اول، 1416ق.
فاضل هندى، محمدبن‌حسن. کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌اول، 1416ق.
فیاض کابلی، محمداسحاق. المسائل المستحدثة. کویت: مؤسسهٔ محمدرفیع حسین. چاپ‌اول، 1426ق.
فیض کاشانى، محمدبن‌شاه‌مرتضى. مفاتیح الشرائع. قم: کتابخانهٔ آیت‌الله مرعشى نجفى(ره). چاپ‌اول، بی‎‎تا.
کاشف‌الغطاء، جعفربن‌خضر. القواعد الستة عشر. بی‎جا: مؤسسهٔ کاشف‌الغطا. چاپ‌اول، بی‎تا.
کلینى، محمدبن‌یعقوب. الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة. چاپ‌چهارم، 1407ق.
لارى، سیدعبدالحسین. التعلیقة على المکاسب. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة. چاپ‌اول، 1418ق.
محقق حلى، جعفربن‌حسن. شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: اسماعیلیان. چاپ‌دوم. 1408ق.
محقق داماد، سیدمصطفی. قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامى. چاپ‌دوازدهم، 1406ق.
مرعشى، سیدشهاب‌الدین. القصاص على ضوء القرآن و السنة. قم: کتابخانهٔ آیت‌الله مرعشى نجفى(ره). چاپ‌اول، 1415ق.
مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی. فرهنگ‌نامهٔ اصول فقه. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. چاپ‌اول، بی‎تا.
مروجى، على. تمهید الوسائل فی شرح الرسائل. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌اول، 1410ق. ‏
مصطفوى، سیدمحمدکاظم. مائة قاعدة فقهیة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌چهارم، 1421ق.
مکارم شیرازی، ناصر. القواعد الفقهیة. قم: مدرسهٔ امام امیرالمؤمنین. چاپ‌سوم، 1411ق.
مکارم شیرازی، ناصر. انوار الأصول. قم: مدرسهٔ امام علی‌بن‌ابی‌طالب(ع). چاپ‌دوم، ،1428ق.
موسوی اردبیلى، سیدعبدالکریم.‍ فقه الحدود و التعزیرات. قم: مؤسسة النشر لجامعة المفید(ره). چاپ‌دوم، 1427ق.
موسوی‌ خوانسارى، سیداحمد. جامع المدارک فی شرح مختصر النافع. قم: اسماعیلیان. چاپ‌دوم، 1405ق.
نائینی، محمدحسین. المکاسب و البیع. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌اول، 1413ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 01 آبان 1403
  • تاریخ بازنگری 12 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 18 تیر 1404