Fiqh and Usul

Fiqh and Usul

Re-analyzing the Ijtihadic Method of Imam Khomeini and Mohaqiq Khoui with Emphasis on the Book of Al-Bai

Document Type : Original Article

Author
Professor of high levels at Khorasan Seminary, Mashhad, Iran
Abstract
This study aims to compare the ijtihad methods of Imam Khomeini and Mohaqiq Khoi, in a descriptive-analytical and comparative manner, and examines the inferential processes of these two jurists in their books "Al-Ba'i" and "Misbah al-Fiqaheh". The central point in distinguishing the methods of these two jurists is the comprehensive analysis based on the careful exploration of numerous evidences and evidences (such as historical facts, social relations, etc.) by Imam Khomeini. This is while Mohaqiq Khoi's comparative approach focuses more on the application of rules to instances. Despite the substantive differences in the inferential process, the predominant alignment of the final fatwas of these two jurists confirms the validity of both methods. However, it is worth considering that sometimes a single issue leads to a guiding ruling with the analytical method and to a Rumi ruling with the comparative method. The research findings indicate that Imam Khomeini's analytical method has brought innovation and greater depth to jurisprudential discussions and has advantages such as reducing uncertainty in the jurist's opinion, reducing the need for practical principles, and increasing compliance with evidence (such as the famous saying). Also, the comprehensiveness of the components used in this method (such as fame and consensus, etc.) makes the jurist less likely to encounter textual conflicts and eliminates the need to formulate numerous exceptions; advantages that are less evident in the Mohaqiq-e-Khoi method, although his method benefits from a more coherent structure and a more precise intellectual order in categorizing topics.
Keywords
Subjects

* قرآن کریم
ابراهیم زاده بخت آباد، کاظم و مبلغی، احمد. «باز تحلیل جایگاه فقه اقوال در روش اجتهادی امام خمینی». پژوهش‌های فقهی، دوره22، ش3، پاییز1404.
ابن براج، عبدالعزیز. المهذب. قم: جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه بقم، 1406ق.
ابن زهره، حمزه بن علی. غنیة النزوع إلی علمی الأصول و الفروع. محقق ابراهیم بهادری، قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام، 1417ق.
اصفهانى، محمدحسین. حاشیه المکاسب. قم: مجمع الذخائرالاسلامیه، بی‌تا.
انصاری، مرتضی.  فرائدالاصول، قم: مجمع الفکرالاسلامی، چاپ نهم، 1428ق.
انصاری، مرتضی. المکاسب. قم: دارالکتاب، چاپ سوم، 1410ق.
انصاری، مرتضی. کتاب الطهاره. قم: کنگره بزرگداشت شیخ انصاری، چاپ اول، 1415ق.
ایزدی، حسین. مکتب شناسی فقهی. قم: کتاب فردا، چاپ اول، 1403ش.
بروجردی، مرتضی. مستندالعروه الوثقی. (تقریرات درس سید ابوالقاسم خویی)، قم: مدرسه دارالعلم، چاپ اول،  1365ش.
توحیدی، محمدعلی. مصباح الفقاهه (تقریرات درس سید ابوالقاسم خویی). قم: مطبعه سیدالشهدا، چاپ دوم، بی‌تا.
الحائری، ابوعلی محمدبن اسماعیل. منتهی المقال. قم: مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، 1374ش.
حب الله، حیدر. تأثیرات مکتب اجتهادی آیت‌اللّه خوئی. ترجمه عبداللّه امینی، مهرنامه شماره ۱۲، خرداد1390ش. 
خمینی، سیدروح الله. الخلل فی الصلاة. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، 1392ش.
خمینی، سیدروح الله. تنقیح الاصول. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی(ره)، چاپ اول، 1418ق.
خمینی، سیدروح الله. کتاب البیع. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی(ره)، چاپ اول، 1392ش.
خمینی، سیدروح الله. الاجتهاد و التقلید. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی(ره)، 1392ش.
خوانساری، سید احمد بن یوسف، جامع المدارک فی شرح مختصرالنافع. قم:مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، 1405ق.
خویی، سیدابوالقاسم. موسوعة الإمام الخوئی. قم: موسسه احیاء آثار الامام الخویی(ره)، چاپ‌اول، 1418ق.
خویی، سیدابوالقاسم. مبانی تکمله المنهاج. قم: موسسه احیاء آثار الامام الخویی(ره)، چاپ‌اول، 1422ق.
خویی، سیدابوالقاسم. منهاج الصالحین. قم: مدینة العلم، چاپ اول، 1410ق.
خویی، سیدابوالقاسم. مصباح الأصول. قم: مؤسسه احیاء آثار الامام الخوئی، چاپ اول،  1422ق.
خویی، سیدابوالقاسم. مصباح الفقاهه من المعاملات. قم: نشر انصاریان، چاپ اول، 1417ق.
خویی، سیدابوالقاسم. صراط النجاه. قم: برگزیده، چاپ اول،  1416ق.
خویی، سیدابوالقاسم. التنقیح فی شرح العروه الوثقی. قم: موسسة احیاء آثار الامام الخوئی‏، 1418ق.
خویی، سیدابوالقاسم. فقه الشیعه. قم: موسسه آفاق، چاپ سوم، 1418ق.
ربانی، محمدحسن. مکاتب فقهی. مشهد: انتشارات دانشگاه رضوی، چاپ سوم، 1397ش.
ربانی، محمدباقر، «ظرفیت‌های مکتب فقهی امام خمینی(ره)(ره) در تولید فقه اجتماعی»، فقه و اجتهاد، سال هشتم، ش15، بهار و تابستان 1400.
شهید ثانی، زین‌‌الدین بن علی. مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. قم: موسسه المعارف الاسلامیه، 1413ق.
صدوق، محمد بن علی. علل الشرائع. قم: مکتبة الداوری، بی‌تا.
صادق زاده، محمدعلی و عشایری منفرد، محمد. «مقایسه روش‌شناختی شیخ انصاری و محقق خویی در بهره گیری استقلالی از اجماع برای استنباط حکم شرعی». پژوهش‌های اصولی، سال دهم، ش34،بهار1402.
ضیایی‌فر، سعید. مکتب فقهی امام خمینی. قم: موسسه چاپ و نشر عروج،1390ش.
طباطبایی یزدی، محمدکاظم. العروه الوثقی. قم: مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ‌اول، 1421ش.
طوسى، محمد بن حسن. المبسوط فی فقه الامامیه. محقق: محمدباقربهبودی، تهران: مکتبه المرتضویه، 1387ق.
طوسى، محمد بن حسن. العده فی اصول الفقه. تحقیق: محمدرضا انصاری، قم: بی‌نا.
طوسى، محمد بن حسن. المبسوط فی فقه الامامیه. محقق: محمدباقربهبودی، تهران: مکتبه المرتضویه، 1387ق.
علم الهدی، سیدمرتضی. الانتصار. قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1415ق.
علیدوست، ابوالقاسم. روش شناسی اجتهاد. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ‌اول، 1403.
فرامرزقراملکی، احد. روش‌شناسی مطالعات دینی. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی، چاپ چهارم، 1387ش.
کاشف الغطاء، جعفر. کشف الغطاء. قم: دفترتبلیغات اسلامی، چاپ اول، 1381ش.
کشى، محمد بن عمر. رجال الکشی. مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، چاپ اول، 1409 ق. 
کلینى، محمد بن یعقوب. الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ‌چهارم، 1407ق.
مبلغی، احمد. درس خارج و گام‌های اجتهاد. قم: نشر اشراق حکمت، چاپ اول، 1398ش.
محقق حلی، جعفر بن حسن، گروهی از نویسندگان و ناصر مکارم شیرازی، المعتبر فی شرح المختصر، قم: مؤسسه سید الشهداء (ع)، 1364ش.
مفید، محمد بن محمد. المقنعة. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی، 1410ق.
نجفی، محمد حسن.جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: مؤسسه المرتضی العالمیه، چاپ اول، 1404ق.
Send comment about this article
Enter Name.
Enter a valid email address.
Enter a vaid affiliation.
Enter comments (At leaset 10 words)
CAPTCHA Image
Enter Security Code Correctly.

Articles in Press, Accepted Manuscript
Available Online from 12 December 2025

  • Receive Date 13 August 2025
  • Revise Date 06 September 2025
  • Accept Date 12 December 2025