فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

«واکاوی قاعدۀ فقهی تبعیت نوافل از فرائض»(مطالعۀ موردی حکم نافلۀ ظُهرَیْن مسافر در اماکن تخییر)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد سطح 2 و 3 حوزۀ علمیۀ خراسان ،مشهد، ایران
چکیده
قاعدۀ تبعیت و به‌دنبال آن نوافل ظهرینِ مسافر در مکان‌های چهارگانه، یکی از مباحث مرتبط با بحث صلات مسافر و نوافل است. و از مسائل کوچک‌نمایِ بزرگی است که ابهاماتی را در بر دارد که دستیابی به مبنا را دشوار می‌سازد. ازجمله، این پرسش‌ها مطرح است که آیا قاعدۀ تبعیت گستره‌اش نوافل را در بر می‌گیرد یا فرائض را؟ و اساساً تبعیت نوافل از فرائض امری قابل اثبات است؟ بر فرض اثبات، دامنه‌اش مکان‌های تخییر را هم در بر می‌گیرد یا خیر؟ و آیا نوافل ظهرین مسافر در غیر مکان‌های چهارگانه، همان حکم نوافل ظهرین مسافر در مکان‌های چهارگانه را دارد؟
این نوشتار به ارزیابی قاعدۀ تبعیت و ادلۀ مشروعیت نافلۀ مسافر در مکان‌های چهارگانه پرداخته و راه‌حل‌هایی برای اشکالاتی که نشانگر سقوط نوافل به‌نحو مطلق و یا ثبوت نوافل در فرض اتمام یا قصد اتمام و یا ثبوت در فرض قصر خواندن است، یافته است.
نگاشتۀ پیش‌رو با به‌کارگیریِ ابزار کتابخانه‌ای و به‌شیوۀ تحلیلی‌توصیفی به رشتۀ تحریر در آمده و پس از واکاوی فقهی؛ قول به ثبوت نوافل ظهرین مسافر در مکان‌های چهارگانه را تحکیم و اثبات کرده است که نوافل ظهرین برای مسافر در مکان‌های چهارگانه به‌نحو مطلق ثابت است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم.
ابن‌اثیر، مبارک‌بن‌محمد. النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. بی‌جا: اسماعیلیان. 1893م.
ابن‌ادریس، محمدبن‌احمد. السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1410ق.
ابن‌بابویه، محمدبن‌على. المقنع. قم: مؤسسۀ امام هادى(ع). 1415ق.
ابن‌بابویه، محمدبن‌على. الهدایة فی الأصول و الفروع. قم: مؤسسۀ امام هادى(ع). 1418ق.
ابن‌براج، عبدالعزیزبن‌نحریر. المهذب. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1406ق.
ابن‌زهره، حمزة‌بن‌على. غنیة النزوع إلى علمی الأصول و الفروع. قم: امام صادق(ع). 1417ق.
ابن‌سعید، یحیى‌بن‌احمد. الجامع للشرائع. قم: سید الشهداء العلمیة. 1405ق.
ابن‌سعید، یحیى‌بن‌احمد. نزهة الناظر فی الجمع بین الأشباه و النظائر. قم: رضى. 1394ق.
ابن‌شهید ثانی، محمدبن‌حسن. استقصاء الاعتبار فی شرح الاستبصار. بی‌جا: آل‌البیت(ع). 1419ق.
ابوالصلاح حلبى، تقى‌بن‌نجم. الکافی فی الفقه. اصفهان: کتابخانۀ عمومى امیرالمؤمنین(ع). 1403ق.
اراکى، محمدعلى. کتاب الصلاة. قم: دفتر جناب مؤلف. 1421ق.
اشتهاردى، على‌پناه. مدارک العروة. بی‌جا: دار الأسوة. 1417ق.
اصفهانى، ابوالحسن. صلاة المسافر. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1415ق.
انصاری، مرتضى‌بن‌محمدامین. کتاب الصلاة. قم: کنگرۀ جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى. 1415ق.
آقا جمال خوانسارى، محمدبن‌حسین. التعلیقات على الروضة البهیة. قم: منشورات المدرسة الرضویة. بی‌تا.
آل کاشف‌الغطاء، حسن‌بن‌جعفر. انوار الفقاهة: کتاب الصلاة. نجف: مؤسسۀ کاشف‌الغطاء. 1422ق.
بحرانى، یوسف‌بن‌احمد. الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1405ق.
بروجردى، حسین. تبیان الصلاة. قم: گنج عرفان. 1426ق.
بروجردى، حسین. تقریر بحث السید البروجردی. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. 1416ق.
بروجردى، حسین. البدر الزاهر فی صلاة الجمعة و المسافر. قم: دفتر حضرت آیت‌الله. 1416ق.
بروجردى، حسین. نهایة التقریر. بی‌جا: بی‌نا. بی‌تا.
بنى‌فضل، مرتضى. مدارک تحریر الوسیلة للامام الخمینی: کتاب الصلاة. بی‌جا: بی‌نا. بی‌تا.
بهبهانى، محمدباقربن‌محمداکمل. مصابیح الظلام. قم: مؤسسۀ علامه وحید بهبهانی. 1424ق.
بهجت فومنى، محمدتقى. بهجة الفقیه. قم: شفق. 1424ق.
تجلیل تبریزى، ابوطالب. التعلیقة الاستدلالیة على تحریر الوسیلة. مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینى. 1421ق.
ترحینی عاملى، محمدحسن. الزبدة الفقهیة فی شرح الروضة البهیة. قم: دار الفقه. 1427ق.
جمعى از پژوهشگران. فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت. زیرنظر سیدمحمود هاشمی شاهرودی. قم: مؤسسۀ دائرة المعارف فقه اسلامى. 1426ق.
جمعى از پژوهشگران. معجم فقه الجواهر. زیرنظر سیدمحمود هاشمی شاهرودی. بیروت: الغدیر. 1417ق.
حجت کوه‌کمره‌یى، سیدمحمد. النجم الزاهر فی صلاة المسافر. تبریز: طلوع. 1410ق.
حسینی عاملى، محمدجوادبن‌محمد. مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1419ق.
حکیم، سیدمحسن. مستمسک العروة الوثقى. قم: دار التفسیر. 1416ق.
حر عاملی، محمدبن‌حسن. وسائل الشیعة. قم: مؤسسه آل‌البیت(ع). 1409ق.
خمینى، روح‌اللّٰه. زبدة الأحکام. تهران: سازمان تبلیغات اسلامى. 1404ق.
خوانسارى، احمدبن‌یوسف. جامع المدارک فی شرح مختصر النافع. قم: اسماعیلیان. 1405ق.
خوانسارى، احمدبن‌یوسف. مشارق الشموس فی شرح الدروس. قم: مکتبة الداوری. 1405ق.
خویى، ابوالقاسم. منهاج الصالحین. قم: مدینة العلم. 1410ق.
خویى، ابوالقاسم. موسوعة الإمام الخوئی. قم: مؤسسۀ احیاء آثار امام خوئی(ره). 1418ق.
روحانی، سیدصادق. فقه الصادق علیه السلام. قم: دار الکتاب-مدرسۀ امام صادق(ع). 1412ق.
سبحانی تبریزى، جعفر. ضیاء الناظر فی أحکام صلاة المسافر. قم: مؤسسۀ امام صادق(ع). 1418ق.
سبزوارى، سیدعبدالأعلى. مهذب الأحکام. قم: المنار. 1413ق.
سلار دیلمى، حمزة‌بن‌عبدالعزیز. المراسم العلویة و الأحکام النبویة. قم: منشورات الحرمین. 1404ق.
سند، محمد. سند العروة الوثقى: صلاة المسافر. قم: داوری. 1413ق.
شوشترى، محمدتقى. النجعة فی شرح اللمعة. تهران: کتاب‌فروشى صدوق. 1406ق.
شهید اول، محمدبن‌مکی. الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1417ق.
شهید اول، محمدبن‌مکى. البیان. قم: محقق. 1412ق.
شهید اول، محمدبن‌مکى. القواعد و الفوائد. قم: کتاب‌فروشى مفید. بی‌تا.
شهید اول، محمدبن‌مکى. ذکرى الشیعة فی احکام الشریعة. قم: آل‌البیت(ع). 1419ق.
شهید اول، محمدبن‌مکی. الألفیة. قم: مؤسسه النشر الاسلامی. 1414ق.
شهید اول، محمدبن‌مکی. غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد. قم: مؤسسه النشر الاسلامی. 1413ق.
شهید اول، محمدبن‌مکی. اللمعة الدمشقیة. قم: مؤسسه النشر الاسلامی. 1410ق.
شهید اول، محمدبن‌مکی. النفلیة. قم: مدرسه الإمام المهدی(عج). 1408ق.
شهید ثانى، زین‌الدین‌بن‌على. الحاشیة الأولى على الألفیة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1420ق.
شهید ثانى، زین‌الدین‌بن‌على. الحاشیة الثانیة على الألفیة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1420ق.
شهید ثانى، زین‌الدین‌بن‌على. الفوائد الملیة لشرح الرسالة النفلیة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1420ق.
شهید ثانى، زین‌الدین‌بن‌على. حاشیة الإرشاد. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1414ق.
شهید ثانى، زین‌الدین‌بن‌على. حاشیة المختصر النافع. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1422ق.
شهید ثانى، زین‌الدین‌بن‌على. حاشیة شرائع الإسلام. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1422ق.
شهید ثانى، زین‌الدین‌بن‌على. روض الجنان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1402ق.
شهید ثانى، زین‌الدین‌بن‌على. مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة. 1413ق.
شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی. الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: مؤسسه النشر الاسلامی. 1410ق.
صاحب‌جواهر، محمدحسن. جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. 1404ق.
طباطبایی قمى، سیدتقى. مبانی منهاج الصالحین. قم: قلم الشرق. 1426ق.
طباطبایی کربلائی، على‌بن‌محمدعلی. ریاض المسائل. قم: آل‌البیت(ع). 1418ق.
طوسى، محمدبن‌حسن. الاقتصاد الهادی إلى طریق الرشاد. بی‌جا: کتابخانۀ جامع چهل‌ستون. چاپ‌اول، 1375ق.
طوسى، محمدبن‌حسن. الجمل و العقود فی العبادات. مشهد: مؤسسۀ نشر دانشگاه فردوسى مشهد. 1387ق.
طوسى، محمدبن‌حسن. النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوى. بی‌جا: دار الکتاب العربی. 1400ق.
طوسى، محمدبن‌حسن. المبسوط فی فقه الإمامیة. قم: مکتبة المرتضویة. 1387ق.
طوسى، محمدبن‌حسن. الخلاف. قم: مؤسسه النشر الاسلامی. 1417ق.
طوسى، محمدبن‌حسن. الإستبصار فیما اختلف من الأخبار. تهران: دار الکتب الإسلامیة. 1390ق.
طوسى، محمدبن‌حسن. تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الإسلامیة. 1407ق.
علامه حلى، حسن‌بن‌یوسف. ارشاد الأذهان إلى أحکام الإیمان. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1410ق.
علامه حلى، حسن‌بن‌یوسف. الرسالة السعدیة. بیروت: دار الصفوة. 1413ق.
علامه حلى، حسن‌بن‌یوسف. تبصرة المتعلمین فی أحکام الدین. تهران: مؤسسۀ چاپ و نشر وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى. 1411ق.
علامه حلى، حسن‌بن‌یوسف. تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة. قم: مؤسسۀ امام صادق(ع). 1420ق.
علامه حلى، حسن‌بن‌یوسف. تذکرة الفقهاء. قم: آل‌البیت(ع). 1414ق.
علامه حلى، حسن‌بن‌یوسف. تلخیص المرام فی معرفة الأحکام. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1421ق.
علامه حلى، حسن‌بن‌یوسف. قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. 1413ق.
علامه حلى، حسن‌بن‌یوسف. مختلف الشیعة فی احکام الشریعة. بی‌جا: بی‌نا. 1413ق.
علامه حلى، حسن‌بن‌یوسف. منتهى المطلب. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة. 1412ق.
علامه حلى، حسن‌بن‌یوسف. نهایة الاحکام فی معرفة الأحکام. قم: آل‌البیت(ع). 1419ق.
علم‌الهدی، على‌بن‌حسین. الانتصار فی انفرادات الإمامیة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. 1415ق.
علم‌الهدی، على‌بن‌حسین. المسائل الناصریات. تهران: رابطة الثقافة و العلاقات الإسلامیة. 1417ق.
علم‌الهدی، على‌بن‌حسین. جمل العلم و العمل. نجف: الآداب. 1387ق.
غروی اصفهانى، محمدحسین. صلاة المسافر. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1409ق.
فاضل موحدی لنکرانى، محمد. تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة. قم: مؤلف. 1408ق.
فقعانى، على‌بن‌على. مسائل ابن‌طی المسائل الفقهیة. بی‌جا: بی‌نا. بی‌تا.
فیاض، محمداسحاق. تعالیق مبسوطة على العروة الوثقى. قم: محلاتى. بی‌تا.
فیض کاشانى، محمدبن‌شاه‌مرتضى. الشهاب الثاقب فی وجوب صلاة الجمعة العینی. بیروت: اعلمی. 1401ق.
فیض کاشانى، محمد‌بن‌شاه‌مرتضى. معتصم الشیعة فی احکام الشریعة. تهران: مدرسۀ عالى شهید مطهرى. 1429ق.
فیض کاشانى، محمدبن‌شاه‌مرتضى. مفاتیح الشرائع. قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشى نجفى. 1401ق.
قمی، عباس‌بن‌محمدرضا. الدلائل. قم: منشورات الرضی. 1379ق.
قولویه، جعفربن‌محمد. کامل الزیارات. قم: مؤسسه النشر الاسلامی. 1417ق.
کاشانى، حبیب‌الله‌بن‌علی‌مدد. تسهیل المسالک إلى المدارک. بی‌جا: المطبعة العلمیة. 1404ق.
کلینى، محمدبن‌یعقوب. الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة. 1407ق.
مجلسى، محمدتقى‌بن‌مقصودعلی. لوامع صاحبقرانى. قم: اسماعیلیان. 1414ق.
محقق حلى، جعفربن‌حسن. المختصر النافع فی فقه الإمامیة. قم: مؤسسة المطبوعات الدینیة. 1418ق.
محقق حلّى، جعفربن‌حسن. المعتبر فی شرح المختصر. قم: مؤسسۀ سیدالشهداء(ع). 1407ق.
محقق حلّى، جعفربن‌حسن. شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: اسماعیلیان. 1408ق.
محقق حلّى، جعفربن‌حسن. نکت النهایة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1412ق.
محقق داماد، سیدمحمد. کتاب الصلاة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1416ق.
محقق کرکى، على‌بن‌حسین. جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: آل‌البیت(ع). 1414ق.
مدرس یزدى، عباس. نموذج فی الفقه الجعفری. قم: کتاب‌فروشى داورى. چاپ‌اول، 1410ق.
مفید، محمّدبن‌محمد. الإشراف فی عامّة فرائض اهل الإسلام. قم: کنگرۀ جهانى هزارۀ شیخ مفید. 1413ق.
مفید، محمّدبن‌محمد. الإعلام بما اتفقت علیه الإمامیة من الأحکام. قم: کنگرۀ جهانى هزارۀ شیخ مفید. 1413ق.
مفید، محمدبن‌محمد. المقنعة. قم: کنگرۀ جهانى هزارۀ شیخ مفید. 1413ق.
مقدس اردبیلى، احمدبن‌محمد. مجمع الفائدة و البرهان. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1403ق.
موسوی عاملى، محمدبن‌على. مدارک الأحکام فی شرح عبادات شرائع الإسلام. بیروت: آل‌البیت(ع). 1411ق.
میرزاى قمّى، ابوالقاسم‌بن‌محمدحسن. غنائم الأیّام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1417ق.
نائینى، محمدحسین. کتاب الصلاة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1411ق.
نجفی اصفهانى، محمدرضا. نجعة المرتاد. اصفهان: مؤسسۀ فرهنگى مطالعاتى الزهراء(س). 1416ق.
نراقى، احمدبن‌محمدمهدى. مستند الشیعة فی احکام الشریعة. بی‌جا: آل‌البیت(ع). 1415ق.
نراقى، مهدى‌بن‌ابى‌ذر. تحفۀ رضویه. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1426ق.
هاشمی شاهرودى، سیدمحمود. قرائات الفقهیة المعاصرة. قم: مؤسسۀ دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت(ع). 1423ق.
همدانى، رضابن‌محمدهادى. مصباح الفقیه. قم: مؤسسة الجعفریة لإحیاء التراث، مؤسسۀ نشر اسلامی. 1416ق.
یزدى، محمدکاظم‌بن‌عبدالعظیم. العروة الوثقى المحشّٰى. بی‌جا: مؤسسۀ نشر اسلامى. 1419ق.
یزدى، محمدکاظم‌بن‌عبدالعظیم. العروة الوثقى مع تعالیق الإمام الخمینی. بی‌جا: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینى. 1422ق.
یزدى، محمدکاظم‌بن‌عبدالعظیم. العروة الوثقى. بیروت: اعلمی. 1409ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 24 شهریور 1403
  • تاریخ بازنگری 26 دی 1403
  • تاریخ پذیرش 01 اسفند 1403