فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

بررسی دیدگاه محقق اصفهانی درباره ی ملکیت، حق و حکم

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار دانشگاه تهران (پردیس قم)
2 استادیار دانشگاه حضرت معصومه (سلام‌الله علیها) و عضو شورای علمی گروه فقه و حقوق پژوهشکده ی باقرالعلوم (علیه‌السلام)
3 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشگاه مفید
چکیده
ملکیتی که مدار معاملات و معاوضات است، تابعی از اعتبار عقلاء و شارع می باشد که به وجود اعتباری ایجاد می‌شود و می‌توان به نوعی، آن را اضافه ی اعتباری خواند که وجود موضوع اعتباری و بلکه صرف وجود محلی برای آن، به لحاظ توقع آن محل، در اعتبار آن کافی است؛ بنابر این، ملکیت، نه در زمره ی أعراض مقولی است که وجود موضوع آن ها در خارج لازم می باشد؛ و نه مانند اعتبارات ذهنی، از سنخ مفاهیمی است که عروض و اتصاف آن ها ذهنی است. حقّ، توانایی خاصی است که گاهی به عین، گاهی به عقد و گاهی به شخص تعلق می‌گیرد؛ مانند:حقّ تحجیر، حقّ خیار و حقّ قصاص. متعلق حقّ، در تمام موارد، عملی است که به عین، یا شخص و یا عقد تعلق دارد، در حالی که ملک، احاطه و سلطنتی است که حقیقتاً به خود عین، یا منفعت و یا عمل، تعلق می‌گیرد؛ بنابر این، از آنجا که ملک، ملزوم سلطنت مطلق است و حق اعتباری ویژه در برخی تصرفات خاص به شمار می‌رود، حق، نمی‌تواند عین ملک تلقی گردد و افزون بر این، از آنجا که ملک، ماهیتاً، امری بسیط و غیر مقول به تشکیک است، حق نمی‌تواند مرتبه‌ای از ملک به شمار رود. مضافاً اینکه در برخی از حقوق، از جمله:حقّ تحجیر و حقّ اختصاص، اساساً، ملکیت فرض ندارد. حقّ، با اوضافی که دارد، جز در مواردی که دلیلی خاص، مانع تمام یا برخی از تصرفات می شود، علی‌الاصول، قابل نقل، اسقاط و انتقال به ارث است و هر آن چیزی که در ماهیت، به وصف حقّ، متصف می باشد، قابل اسقاط است و إلّا حُکم به شمار می‌رود که در این صورت، جز با امتثال حُکم، یا انتفای موضوع، ساقط نمی‌شود. از آنجا که ادله ی معاملات، در مقام انفاذ اسباب شرعی است، در موارد شک، اگر یقین به قابلیت نقل و شک در مانعیت، یا شرطیت سبب خاص باشد، عموم دلیل شرط، یا صلح، جاری می‌شود؛ و اگر شک، در اصل قابلیت نقل باشد، اصل، عدم قبول نقل است.
کلیدواژه‌ها

اصفهانی، محمدحسین، حاشیةالمکاسب، دارالمصطفی­لإحیاء التراث، قم:1418 ق.
اصفهانى، محمد حسین کمپانى، رسالة فی تحقیق الحق و الحکم، در یک جلد، قم: أنوار الهدى، اول، 1418ق
امام خمینی، سید روح الله، مناهج­الأصول، تهران:مؤسسه­ی تنظیم و نشر آثار امام خمینی (قدس سره)، 1378.
امام خمینی، سید روح اللّه موسوى، القواعد الفقهیة و الاجتهاد و التقلید (تهذیب الأصول)، ج 1( 2 جلدی)، قم: دار الفکر - کتابفروشى اسماعیلیان، 1382 ق
امام خمینی، سید روح الله، کتاب­البیع، تهران: مؤسسه­ی تنظیم و نشر آثار امام خمینی (قدس سره)، بی تا.
أنصاری، مرتضی­ بن محمد، ‌فرائدالأصول، قم: انتشارات مصطفوی، ‌1374.
انصارى، مرتضى بن محمد، کتاب المکاسب ج 3، (دوره 6 جلدی)، قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى، 1415 ق
تفضّلی، تقی، «تحقیق و بررسی درباره­ی معنی و مفهوم کلمه­ی حقّ»، مقالات و بررسی‌ها، شماره­ی 22-21.1354، صص 116-139
جزائرى، سید محمد جعفر مروج، هدى الطالب فی شرح المکاسب، ج 1(دوره 7 جلدی)، قم: مؤسسة دار الکتاب، 1416 ه‍ ق
حائرى، سیدکاظم، فقه­العقود، ج 2، قم: مجمع­الفکرالإسلامی،1423 ق.
حسین­آبادی جرقوئینی، محمدرضا، رسالة فی المعاملة و الأختلاف بین المتعاقدین، اّل میثم تمار، قم:1423 ق.
حسینی شاهرودی، سید علی، محاضرات فی الفقه الجعفری، المکاسب المحرمه، تقریرات ابحاث ابی القاسم الخویی، ج 2، الطبعه الاولی، قم: دارالکتب الاسلامیه، 1409 ق.  
حکمت­ نیا، محمود، فلسفه­ی نظام حقوق زن، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و ‌‌اندیشه­ی اسلامی، 1390.
حکیم، محسن، نهج الفقاهه، ج 1، قم: دارالفقه، 1378.
 خویی، سیدابوالقاسم، مصباح­الفقاهه، ج 2، به کوشش محمدعلی توحیدی، قم: مؤسسه­ی انصاریان، بی تا.
خویی، سید ابوالقاسم، مصباح الفقاهه، محمد علی توحیدی، ج 2، قم: مؤسسه انصاریان،1417 ق.
روحانی، محمد صادق، منهاج الفقاهه، التعلیق علی مکاسب الشیخ الاعظم، ج 3، چاپ چهارم، قم: العلمیه، 1418 ق.
سهرودی، شهاب الدین یحیی، المشارع والمطارحات، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1373.
شیرازی، صدرالدین محمد بن­ ابراهیم، الحکمةالمتعالیة فی الأسفارالعقلیةالأربعة، بیروت: دارإحیاءالتراث، 1419 ق.
صفایی، سیدحسین، قاسم­زاده، اشخاص و محجورین، تهران: انتشارات سمت،1377.
طباطبایی یزدی، حاشیه کتاب مکاسب، قم: دارالعلم، 1376.
قنواتی، جلیل، «بررسی تطبیقی زمان انتقال مالکیت»، مجله­ی اندیشه­های حقوقی، شماره­ی 5، سال 1382،29ـ61.
قنواتی، جلیل، وحدتی­ شبیری، سیدحسن، عبدی ­پور، ابراهیم، حقوق قراردادها در فقه امامیه، سید مصطفی محقق داماد، تهران: انتشارات سمت،1379.  
گرجی، ابوالقاسم، «مشروعیت حقّ و حُکم آن با تأکید بر حقّ معنوی»، مجله­ی دانشکده­ی حقوق و علوم سیاسی تهران: مهر 1372.ص 121-128.
گرجی، ابوالقاسم، «حقّ و حُکم و فرق میان آن­ها»، فصلنامه­ی مطالعات حقوقی و قضایی، بهار 1364، شماره 1، صص 29-38
گیلانى، نجفى، میرزا حبیب الله رشتى، التعلیقة على مکاسب الشیخ الأنصاری (للمیرزا حبیب الله)، قم: مجمع الذخائر الإسلامیة، 1316  ق.
مروّج­جزائری، سیدمحمدجعفر، نظرة فی الحقوق، أحکامها و أقسامها، قم: بی تا.
مشکینی، علی، مصطلحات­الفقه، قم: مؤسسة­النشر­الإسلامی، 1413 ق.
نائینی، محمد حسن، منیه الطالب، قم: مؤسسه نشر اسلامی، 1418 ق.
یزدى، سید محمد کاظم طباطبایى، حاشیة المکاسب، ج‌1، قم: مؤسسه اسماعیلیان، 1410 ق
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.