فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

نگاهی نو به جایگاه عدالت شاهد و طُرُق احراز آن، در فقه و حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه حقوق، دانشکده علوم اداری و اقتصاد، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
2 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکدهٔ علوم اداری و اقتصاد، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
3 استادیار گروه حقوق، دانشکدهٔ علوم اداری و اقتصاد، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
چکیده
تبصرۀ مادۀ 195 قانون مجازات اسلامی با بیانی مُغلَق، اکتفا به «حسن ظاهر» را برای «شهادت» به عدالت گواهان ناکافی دانسته و تعدیل و تزکیۀ شهود را منوط به علم و اطمینان کرده است. هرچند باتوجه‌به مبانی فقهی این ماده ‌می‌توان گفت که برخلاف شهود تزکیه، شخص قاضی می‌تواند به حسن ظاهر شاهدان به‌عنوان امارۀ تعبدی بر عدالت آن‌ها اعتماد کرده و شهادت ایشان را بینۀ شرعی قلمداد کند؛ اما امروزه باتوجه‌به گستردگی روابط اجتماعی، به‌ندرت موردی یافت می‌شود که قاضی، شاهدان را به حسن ظاهر و عدالت بشناسد تا بتواند از بینۀ شرعی و آثار اثباتی تعبدی آن سخن گوید. ازاین‌رو به قاضی اجازه داده شده که به گواهی گواهانی که عدالت آن‌ها احراز نشده است، در حد یک «امارۀ قضایی» و طریق عقلایی و غیرتعبدیِ کشف واقع ترتیب اثر دهد و در این صورت، دیگر بحث نصاب شهود و نوع دعوا مطرح نبوده و اعتبار گواهی گواهان در گروِ انگیختنِ علم یا ظن برای دادرس خواهد بود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آملی، هاشم. الاجتهاد و التقلید. قم: دفتر نشر نوید اسلام. 1388.
ارژنگ، اردوان. «بررسی تحلیلی مفهوم عدالت شاهد»، فقه و اصول. دورۀ37، ش1، اردیبهشت1384، 17تا36.
انصاری، مرتضى‌بن‌محمدامین. رسائل فقهیة. قم: کنگرۀ جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى. 1414ق.
انصاری، مرتضى‌بن‌محمدامین. کتاب الصلاة. قم: کنگرۀ جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى. 1415ق.
پیله‌ور، مرضیه. «واکاوی مفهوم عدالت و استقرای راه‌های احراز عدالت شهود از منابع فقهی»، مطالعات حقوق تطبیقی معاصر. دورۀ13، ش27، تیر1401، 1تا33. 10/22034/LAW.2021.32594.2246
تبریزی، جواد. منهاج الصالحین. قم: مدین. 1426ق.
جمعی از پژوهشگران. مستند تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره). 1386.
جمعی از پژوهشگران. موسوعة الفقه الإسلامی طبقا لمذهب اهل البیت علیهم السلام. قم: موسسۀ دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع). 1423ق.
حر عاملی، محمدبن‌حسن. تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة. قم: آل‌البیت(ع) لاحیا التراث. 1416ق.
حسینی مراغی، عبدالفتاح‌بن‌علی. العناوین الفقهیة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. 1417ق.
خمینى، روح‌الله. تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(قدس سره). 1392.
خویى، ابوالقاسم. فقه الشیعه: الاجتهاد و التقلید. بی‌جا: بی‌نا. 1411ق.
خویى، ابوالقاسم. منهاج الصالحین. قم: مدینة العلم. 1410ق.
خویى، ابوالقاسم. موسوعة. قم: مؤسسۀ احیاء آثار الإمام الخوئی. 1418ق.
روحانی، صادق. استفتائات. قم: حدیث دل. 1388.
روحانی، صادق. فقه الصادق علیه السلام. قم: دار الکتاب، مدرسۀ امام صادق(ع). 1412ق.
سبحانی، جعفر. نظام القضاء و الشهادة فی الشریعة الإسلامیة الغراء. قم: مؤسسۀ امام صادق(ع). 1418ق.
سند، محمد. سند العروة الوثقی: الاجتهاد و التقلید. تهران: دار الکوخ. 1394.
سیستانی، علی. منهاج الصالحین. قم: مکتب آیت‌الله العظمی سید سیستانی. 1415ق.
شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی. مسالک الافهام الی تنقیح شرایع الاسلام. قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة. 1413ق.
طباطبایی قمی، تقی. الدلائل فی شرح منتخب المسائل. قم: محلاتی. 1381.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة. قم: مؤسسۀ امام صادق(ع). 1420ق.
فاضل لنکرانى، محمد. تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة: الاجتهاد و التقلید. قم: مرکز فقهى ائمۀ اطهار(ع). 1426ق.
فاضل لنکرانى، محمد. تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة: القضاء و الشهادات. قم: مرکز فقهى ائمۀ اطهار(ع). 1427ق.
کاشف‌الغطا، علی‌بن‌محمدرضا. النور الساطع فی الفقه النافع. نجف: الآداب. 1381.
گرامی، محمدعلی. التعلیقه علی تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره). 1390.
مصطفوی، محمدکاظم. القواعد الفقهیة. قم: مرکز جهانی علوم اسلام، دفتر برنامه‌ریزی و تدوین متون درسی. 1384.
مقدس اردبیلی، احمدبن‌محمد. مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. بی‌تا.
منتظری، حسینعلی. التعلیقة علی العروة. بی‌جا: بی‌نا. بی‌تا.
موسوی قزوینى، على. رسالة فی العدالة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. 1419ق.
مؤمن قمی، محمد. مبانی تحریر الوسیلة: القضاء و الشهادات. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(قدس سره). 1389.
هاشمی شاهرودی، محمود. منهاج الصالحین. قم: مکتب آیت‌الله العظمی سیدمحمود هاشمی. 1423ق.
هلیسائی، اسماء، سیداحمد میرحسینی، مجتبی الهیان. «جایگاه عدالت شاهد و راه‌های احراز آن در دعاوی با تأکید بر جرح و تعدیل»، پژوهش‌های فقهی. دورۀ هشتم، ش1، مرداد1391، 161تا183. 10/22059/JORR.2012.3599
وحید بهبهانى، محمدباقربن‌محمداکمل. مصابیح الظلام فی شرح مفاتیح شرایع الاسلام. قم: مؤسسة العلامه المجدد الوحید البهبهانی. 1424ق.
وحید خراسانی، حسین. منهاج الصالحین. قم: مدرسۀ امام باقر العلوم(ع). 1386.
یزدی، محمدکاظم‌بن‌عبدالعظیم. العروة الوثقى. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. 1421ق.
یزدی، محمدکاظم‌بن‌عبدالعظیم. العروة الوثقی و التعلیقات علیها. قم: مؤسسة السبطین علیهما السلام العالمیه. 1388.
یزدی، محمدکاظم‌بن‌عبدالعظیم. تکملة العروة الوثقى. قم: کتاب‌فروشى داورى. 1414ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 15 بهمن 1401
  • تاریخ بازنگری 17 آبان 1402
  • تاریخ پذیرش 07 شهریور 1402