فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

تأملی فقهی و حقوقی بر مادۀ 326 قانون مدنی (خرید کالای غصبی با علم به غصب)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته کارشناسی ارشد فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 استاد گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
3 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
چکیده
طبق مادهٔ 326 قانون مدنی درصورتی‌که شخصِ عالم به غصب کالایی را از غاصب بخرد می‌تواند برای دریافت ثمن خود به بایع رجوع کند، حال آنکه مطابق دیدگاه مشهور فقیهان امامی وی حق رجوع به غاصب را ندارد. ظاهر مادۀ یادشده نشان‌دهندۀ حمایت قانونگذار از مشتری عالم به غصب است و این امر خلاف عدالت و روح قانونگذاری است. مشهور فقها که معتقدند عالم به غصب نمی‌تواند مطالبۀ ثمن کند نیز دیدگاهشان در بعضی فروض خلاف انصاف و عدالت است. رضایت مشتری به دادن ثمن، قاعدهٔ اقدام، عدم‌جریان قاعدهٔ علی‌الید و اعراض از مال ازجمله ادله‌ای است که برای عدم‌رجوع مشتری عالم به غصب به بایع غاصب ذکر شده است. در طرف مقابل نیز موافقان رجوع مشتری مذکور به غاصب، دلایلی چون عدم‌حصول ملکیت شرعی، بطلان معامله، جریان قاعدهٔ احسان و قیاس با بیع فاسد را مطرح کرده‌اند. جستار حاضر به‌روش توصیفی‌تحلیلی، ادلهٔ موافقان و مخالفان را مورد ارزیابی دقیق قرار داده و به این نتیجه دست یافته است که اگر مشتری با علم به غصب کالایی را خریداری کند ولی قصد تعاون بر اثم و عدوان را نداشته باشد، درصورت تلف ثمن نیز می‌تواند به غاصب مراجعه کند و در غیر این صورت حق مراجعه به بایع فضولی را نخواهد داشت.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم. ترجمهٔ ناصر مکارم شیرازی.
آل کاشف‌الغطاء، محمدحسین. تحریر المجلة. قم: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیه. چاپ‌اول، 1422ق.
ابن‌ابی‌جمهور، محمد‌بن‌زین‌الدین. عوالی اللئالی العزیزیة فی الاحادیث الدینیة. قم: دار سیدالشهید. چاپ‌اول، 1405ق.
ابن‌سعید، یحیی‌بن‌احمد. الجامع للشرائع. قم: سیدالشهدا(ع). چاپ‌اول، 1405ق.
ابن‌فهد حلی، احمد‌بن‌محمد. المذهب البارع فی شرح المختصر النافع. قم: مؤسسهٔ نشر اسلامی. 1407ق.
ابن‌منظور، محمد‌بن‌مکرم. لسان العرب. بیروت: دار الفکر. 1414ق.
امامی، حسن. حقوق مدنی. تهران: اسلامیه. چاپ‌بیست‌ویکم، 1379.
انصاری، محمدعلی. الموسوعة الفقهیة المیسرة وی‍ل‍ه‍ا ال‍م‍ل‍ح‍ق ‌الاص‍ول‌ م‍ل‍ح‍ق‌ ت‍راج‍م ‌ال‍ف‍ق‍ه‍ا و الاص‍ول‍ی‍ی‍ن. قم: مجمع الفکر الاسلامی. چاپ‌اول، 1415ق.
انصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین. المکاسب. قم: دار الذخائر. چاپ‌اول، 1411ق.
انصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین. هدی الطالب الی شرح المکاسب. به‌شرح محمدجعفر جزایری. بی‌جا: طلیعة النور. چاپ‌اول، 1416ق.
ایروانی، علی. حاشیة المکاسب. قم: نجفی. چاپ‌دوم، 1379ق.
بجنوردی، حسن. القواعد الفقهیة. قم: الهادی. چاپ‌اول، 1377.
بحرانی، یوسف‌بن‌احمد. الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة. قم: مؤسسهٔ نشر اسلامی. چاپ‌اول، 1363.
تسخیری، محمدعلی. القواعد الاصولیة و الفقهیة. تهران: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامة، المعاونیة الثقافیة. چاپ‌دوم، 1431ق.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. مبسوط در ترمینولوژی حقوق. تهران: کتابخانهٔ گنج دانش. چاپ‌دوم، 1381.
جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد. الصحاح: تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دار العلم. چاپ‌چهارم، 1407ق.
‏حر عاملی، محمد‌بن‌حسن. وسائل الشیعة. قم: آل‌البیت(ع). چاپ‌اول، 1409ق.
حسینی حائری، کاظم. فقه العقود. قم: مجمع الفکر الاسلامی. چاپ‌دوم، 1423ق.
حسینی مراغی، عبدالفتاح‌بن‌علی. العناوین. قم: مؤسسهٔ نشر اسلامی. چاپ‌دوم، 1417ق.
حکیم، محسن. حقائق الاصول. قم: کتاب‌فروشی بصیرتی. چاپ‌پنجم، 1408ق.
خمینی، روح‌الله. المکاسب المحرمة. تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(قدس سره). چاپ‌چهارم، 1392.
خمینی، روح‌الله. تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(قدس سره). چاپ‌سوم، 1392.
خمینی، روح‌الله. تهذیب الاصول. قم: دار الفکر. چاپ‌اول، 1382.
خمینی، روح‌الله. کتاب البیع. تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(قدس سره). چاپ‌چهارم، 1392.
خوانساری نجفی، موسی‌بن‌محمد. منیة الطالب فی شرح المکاسب. تهران: المکتبیة المحمدیة. چاپ‌اول، 1373ق.
خوئی، ابوالقاسم. موسوعة الامام الخوئی. قم: احیاء آثار الامام الخوئی. چاپ‌اول، 1418ق.
ذهنی تهرانی، محمدجواد. عناوین الاحکام. قم: وجدانی. چاپ‌اول، 1373.
روحانی، محمدصادق. منهاج الفقاهة. قم: انوار الهدی. 1429ق.
سبحانی تبریزی، جعفر. احکام البیع فی الشریعة الإسلامیة الغراء. قم: مؤسسهٔ امام صادق(ع). چاپ‌اول، 1387.
سبزواری، عبدالاعلی. مهذب الاحکام فی بیان الحلال و الحرام. قم: سیدعبدالاعلی سبزواری. چاپ‌چهارم، 1413ق.
شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی. الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: داوری. چاپ‌اول، 1410ق.
شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی. مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة. چاپ‌اول، 1413ق.
صاحب‌جواهر، محمدحسن‌بن‌باقر. جواهر الکلام. قم: مؤسسهٔ دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل البیت(ع). چاپ‌اول، 1421ق.
صدر، محمد. کتاب البیع. قم: محبین. چاپ‌اول، 1432ق.
صفایی، سیدحسین. مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد). تهران: سمت. چاپ‌یازدهم، 1397.
طباطبائی کربلایی، علی‌بن محمدعلی. الشرح الصغیر فی شرح المختصر النافع. قم: مکتبة آیةالله العظمی المرعشی النجفی(ره). چاپ‌اول، 1368.
طباطبائی کربلایی، علی‌بن محمدعلی. ریاض المسائل. قم: آل‌البیت(ع) لاحیاء التراث. چاپ‌اول، 1404ق.
عدل، مصطفی. حقوق مدنی. تهران: امیرکبیر. چاپ‎هفتم، 1342.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. تبصرة المتعلمین فی احکام الدین. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. چاپ‌اول، 1411ق.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. تذکرة الفقهاء. قم: آل‌البیت(ع) لاحیاء التراث. چاپ‌اول، 1414ق.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. قواعد الاحکام. قم: مؤسسهٔ نشر اسلامی. چاپ‌اول، 1413ق.
غزالی، محمد‌بن‌محمد. الوسیط فی المذهب. قاهره: دار السلام. چاپ‌اول، 1417ق.
فاضل مقداد، مقداد‌بن‌عبدالله. کنز العرفان فی فقه القرآن. تهران: مرتضوی. چاپ‌پنجم، 1372.
فاضل موحدی لنکرانی، محمد. ایضاح الکفایة. قم: نوح. چاپ‌پنجم، 1385.
فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد. العین. بیروت: دار و مکتبة الهلال. بی‌تا.
فیض کاشانی، محمد‌بن‌شاه‌مرتضی. الوافی. اصفهان: کتابخانهٔ امام امیرالمومنین علی(ع). چاپ‌اول، 1406ق.
قبولی درافشان، محمدهادی. بررسی موضوعی و حکمی اعانه بر حرام در فقه قراردادها با مقایسه در نظامهای حقوقی ایران، مصر و انگلستان. تهران: میزان. چاپ‌سوم، 1398.
قزوینی، علی‌بن‌اسماعیل. رسالة فی العدالة. قم: مؤسسهٔ نشر اسلامی. چاپ‌اول، 1419ق.
قزوینی، علی‌بن‌اسماعیل. ینابیع الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: مؤسسهٔ نشر اسلامی. چاپ‌اول، 1424ق.
کاتوزیان، ناصر. الزامهای خارج از قرارداد. تهران: مؤسسهٔ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران. چاپ‌سوم، 1387.
کاتوزیان، ناصر. اموال و مالکیت. تهران: میزان. چاپ‌نوزدهم، 1386.
کاتوزیان، ناصر. حقوق مدنی: عقود معین. تهران: گنج دانش. چاپ‌پانزدهم، 1401.
کاتوزیان، ناصر. قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. تهران: میزان. چاپ شصت‌ودوم، 1400.
کاشف‌الغطاء، حسن‌بن‌جعفر. انوار الفقاهة. نجف: کاشف الغطاء العامة. چاپ‌اول، 1422ق.
کلینی، محمد‌بن‌یعقوب. الکافی. قم: دار الحدیث. چاپ‌اول، 1429‌ق.
گلپایگانی، محمدرضا. مجمع المسائل. قم: دار القرآن الکریم. چاپ‌دوم، بی‌تا.
مجلسی، محمدباقربن‌محمدتقی. مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول. تهران: دار الکتب الإسلامیة. 1363.
محقق حلی، جعفر‌بن‌حسن. المختصر النافع فی فقه الامامیة. تهران: قسم الدراسات الاسلامیة فی مؤسسة البعثة. چاپ‌سوم، 1410ق.
محقق حلی، جعفر‌بن‌حسن. شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: اسماعیلیان. چاپ‌دوم، 1408‌ق.
محقق داماد، سیدمصطفی. قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی. چاپ‌دوازدهم، 1406ق.
مصطفوی، محمدکاظم. القواعد الفقهیة. قم: مؤسسهٔ نشر اسلامی. چاپ‌چهارم، 1421ق.
مظاهری، حسین. عوائد القواعد الفقهیة. اصفهان: مؤسسهٔ فرهنگی مطالعاتی الزهراء(ع). چاپ‌اول، 1397.
مکارم شیرازی، ناصر. کتاب النکاح. قم: مدرسهٔ امام علی‌بن‌ابی‌طالب(ع). چاپ‌اول، 1424ق.
منتظری، حسینعلی. دراسات فی المکاسب المحرمة. قم: تفکر. چاپ‌اول، 1415ق.
موسوی خوانساری، احمد. جامع المدارک فی شرح المختصر النافع. تهران: صدوق. چاپ‌دوم، 1355.
میلانی، محمدهادی. کتاب البیع. قم: مرکز الحقائق الاسلامیة. چاپ‌اول، 1429ق.
نراقی، احمد‌بن‌محمدمهدی. عوائد الایام. قم: مؤسسهٔ نشر اسلامی. چاپ‌اول، 1375.
نوری، حسین‌بن‌محمدتقی. مستدرک الوسائل. بیروت: آل‌البیت(ع) لاحیاء التراث. 1409ق.
هاشمی شاهرودی، محمود. موسوعة الفقه الاسلامی المقارن. قم: مؤسسهٔ دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع). چاپ‌اول، 1432ق.
یزدی، محمدکاظم‌بن‌عبدالعظیم. العروة الوثقی. قم: مؤسسهٔ نشر اسلامی. چاپ‌اول، 1421ق.
یزدی، محمدکاظم‌بن‌عبدالعظیم. حاشیة المکاسب. قم: اسماعیلیان. چاپ‌چهارم، 1410ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 22 آبان 1402
  • تاریخ بازنگری 02 دی 1402
  • تاریخ پذیرش 19 اسفند 1402