فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

بازتعریف جمع عقلایی در روایات و کاربست‌های فقهی آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه فقه و مبانی حقوق و اندیشهٔ امام خمینی، پژوهشکدهٔ امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران
2 استاد گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدهٔ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق و اندیشهٔ امام خمینی، پژوهشکدهٔ امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران
چکیده
چرایی وجود تعارض میان روایات معصومان در دو دانش حدیث و اصول فقه بررسی شده است. عالمان اصول فقه برای برون‌رفت از تعارض و به خدمت‌گرفتن روایات متعارض در استنباط فقهی، انگارۀ جمع بین روایات را مورد توجه قرار داده‌ و شیوه‌هایی مبتنی‌بر نظام عرفیِ گفت‌وگو (محاوره)، همچون تقیید مطلقات، تخصیص عمومات، حکومت و ورود، تقدم نص بر ظاهر، تقدم اظهر بر ظاهر که از آن به «جمع عرفی» یاد می‌شود، به‌ کار بسته‌اند. بااین‌وجود، تمرکز بر الفاظ و ساختار ادبی سخنِ معصوم و راوی، پاسخ‌گوی برطرف‌کردنِ همۀ گونه‌های تعارض‌ نیست. پژوهش حاضر که به‌روش تحلیلی‌توصیفی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای انجام ‌شده است، نشان می‌دهد که برخی از فقها در مقام برطرف‌کردن تعارض روایات، از روشی به نام «جمع عقلایی» استفاده کرده و در نسبت‌سنجی روایات متعارض، به شرایط حاکم بر عصر صدور روایات نیز توجه داشته و کوشیده‌اند با تحلیل شرایط اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی عصر معصومان و بدون تمرکز بر ساختار ادبی سخنانِشان، میان روایات به‌ظاهر متعارض، جمع نموده، هم‌گرایی آن‌ها را اثبات کنند. در این مقاله تلاش شده است تا با بازتعریف جمع عقلایی و نسبت‌سنجی آن با جمع عرفی، مزیت‌ها و کاستی‌های هریک نشان داده شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

ابن‌ابی‌جمهور، محمدبن‌علی‌. عوالی اللئالی العزیزیة فی الاحادیث الدینیة. قم: سید الشهدا. 1403ق.
ابن‌ادریس، محمدبن‌احمد. السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌دوم، 1410ق.
ابن‌بابویه، محمدبن‌علی. عیون اخبار الرضا. بیروت: اعلمی. 1404ق.
ابن‌بابویه، محمدبن‌علی. کتاب من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌دوم، ۱۴۱۳ق.
ابن‌خلکان، احمبن‌محمد. وفیات الاعیان و أنباء أبناء الزمان. بیروت: دار صادر. 1900م.
ابن‌شهید ثانی، حسن‌بن‌زین‌الدین. منتقی الجمان فی الاحادیث الصحاح و الحسان. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌اول، 1362.
احسانی‌فر، محمد. اسباب اختلاف الحدیث. قم: دار الحدیث. 1427ق.
آشناور، مهدی، «تعارض در احادیث و روش­های حل آن»، حسنا. ش14، پاییز1391، 140-179.
اصفهانی، محمدحسین. نهایة الدرایة فی شرح الکفایة. قم: سید الشهداء. 1374.
انصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین. فرائد الاصول. قم: مجمع الفکر الاسلامی. 1419ق.
بحرانی، یوسف‌بن‌احمد. الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. بی‌تا.
برجی، یعقوبعلی و فیاض، محمدصادق، «بررسی نوآوری‌های شهید صدر در جمع عرفی»، مطالعات اصول فقه امامیه. ش7، بهار و تابستان1396، 36-54.
بخاری، محمدبن‌اسماعیل. صحیح البخاری. بیروت: دار طوق النجاة. 1422ق.
برقی، احمدبن‌محمد. المحاسن. قم: دار الکتب الاسلامیة. چاپ‌دوم، 1371ق.
بهبهانی، محمدباقربن‌محمداکمل. الرسائل الاصولیة. قم: مؤسسهٔ علامه وحید بهبهانی. ۱۴۱۶ق.
بیهقی، احمدبن‌حسین. السنن الکبری. بیروت: دار الکتب العلمیة. چاپ‌سوم، ۱۴۲۴ق.
جلالی، سیدمحمود. المحصول فی علم الاصول. قم: امام صادق. 1414ق.
حر عاملی، محمدحسن. وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة. قم: آل‌البیت. بی‌تا.
حسینی عاملی، محمدجواد. مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. 1419ق.
حکیم، محسن. مستمسک العروة الوثقی. قم: دار التفسیر. 1374.
حمیری، عبدالله‌بن‌جعفر. قرب الاسناد. قم: آل‌البیت لاحیاء التراث. 1413ق.
خمینی، روح‌الله. المکاسب المحرمة. قم: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی. چاپ‌اول، 1415ق.
خمینی، روح‌الله. تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی. چاپ‌اول، 1379.
خمینی، روح‌الله. تنقیح الاصول. به‌تقریر حسین تقوی اشتهاردی. تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی. 1418ق.
خمینی، روح‌الله. کتاب البیع. تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی. چاپ‌اول، 1421ق.
خمینی، مصطفی. مستند تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی. 1376.
خوئی، ابوالقاسم. محاضرات فی الفقه الجعفری. به‌تقریر سیدعلی حسینی شاهرودی. قم: مؤسسهٔ دائرة المعارف الفقه الإسلامی. 1429ق.
سبحانی، جعفر. الحج فی شریعة الاسلامیة الغراء. قم: امام صادق. بی‌تا.
سبحانی، جعفر. رسائل فقهیة. قم: امام صادق. 1431ق.
سبزواری، عبدالاعلی. مهذب الاحکام فی بیان الحلال و الحرام. قم: دار التفسیر. بی‌تا.
سلیم‌بن‌قیس هلالی. کتاب سلیمبنقیس هلالی. قم: الهادی. ۱۳۷۸.
سیستانی، سیدعلی. استفتائات. بی‌جا: بی‌نا. بی‌تا.
سیفی مازندرانی، علی‌اکبر. دلیل تحریر الوسیله الامام خمینی؛ فقه الربا. تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی. 1430ق.
شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی. الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: داوری. 1410ق.
صاحب‌جواهر، محمدحسن‌بن‌باقر. جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی. چاپ‌هفتم، 1362.
صدر، سیدمحمدباقر. دروس فی علم الاصول. بیروت: دار الکتاب اللبنانی. چاپ‌دوم، 1406ق.
طباطبایی کربلایی، علی‌بن‌محمدعلی. ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل. قم: آل‌البیت. چاپ‌اول، 1418ق.
طباطبایی، محمدبن‌علی. المناهل. قم: آل‌البیت لاحیاء التراث. چاپ‌اول، بی‌تا.
طوسی، محمدبن‌حسن. الاستبصار فیما اختلف من الاخبار. تهران: دار الکتب الاسلامیة. بی‌تا.
طوسی، محمدبن‌حسن. الفهرست. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. ۱۴۱۷ق.
طوسی، محمدبن‌حسن. المبسوط فی فقه الامامیه. تهران: مکتبة المرتضویه لاحیاء آثار الجعفریة. چاپ‌سوم، ۱۳۸۷ق.
طوسی، محمدبن‌حسن. تهذیب الاحکام فی مسائل‌ الحلال و الحرام. تهران: دار الکتب الاسلامیة. چاپ‌چهارم، ۱۳۶۴.
عراقی، ضیاءالدین. شرح تبصرة المتعلمین. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. 1414ق.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. قم: امام صادق. چاپ‌دوم، 1382.
عظیمی، امین و لک علی‌آبادی، رضا، «گونه‌شناسی اصولی جمع عرفی»، عوائد الایام عن مولانا الرضا علیه السلام. ش1، پاییز و زمستان1400، 1-26.
علیدوست، ابوالقاسم. «نقش پدیده‌شناسی ازدواج در اذن ولی به نکاح دوشیزهٔ رشیده»، فصلنامهٔ مطالعات راهبردی زنان (کتاب زنان). ش48، 1389، 294تا253.
فاضل لنکرانی، محمد. تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة: الحدود. قم: مرکز فقهی ائمهٔ اطهار. 1381.
فاضل هندی، محمدبن‌حسن. کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الاحکام. قم: مکتبة آیةالله مرعشی. 1405ق.
کاشانی، محمدمحسن. الوافی. اصفهان: کتابخانهٔ امیر المؤمنین. 1406ق.
کاظمی، اسدالله‌بن‌اسماعیل. مقابس الانوار و نفایس الاسرار. قم: آل‌البیت. بی‌تا.
کلینی، محمدبن‌یعقوب. الکافی. قم: دار الحدیث. 1387.
مامقانی، عبدالله. مقباس الهدایة فی علم الدرایة. قم: نگارش. 1428ق.
مجلسی، محمدتقی‌بن‌مقصودعلی. روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسهٔ فرهنگی اسلامی کوشانبور. چاپ‌دوم، 1406ق.
محقق حلی، جعفربن‌حسن. المعتبر فی شرح المختصر. قم: سید الشهدا. ۱۴۰۷ق.
محقق سبزواری، محمدباقربن‌محمدمؤمن. کفایة الاحکام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. 1423ق.
محلاتی، ذبیح‌الله. ریاحین الشریعة. تهران: دار الکتب الاسلامیة. 1369ق.
محمدی خراسانی، علی. شرح کفایة الاصول. قم: انتشارات الامام الحسن‌بن‌علی. ۱۳۸۹.
مرتضوی لنگرودی، محمدحسن. جواهر الاصول. تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی. 1376.
مسعودی، عبدالهادی. در پرتو حدیث. قم: دار الحدیث. 1389.
مظفر، محمدرضا. اصول فقه. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی. چاپ‌چهارم، ۱۳۷۰.
معرفت، محمدهادی. التمهید فی علوم القرآن. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. 1404ق.
مفید، محمدبن‌محمد. احکام النساء. قم: الموتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید. ۱۴۱۳ق.
موسوی، سیدصمدعلی. دراسات فی الاصول. قم: مرکز فقه الائمة الاطهار. 1429ق.
مؤمن قمی، محمد. تسدید الاصول. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. بی‌تا.
میرداماد، محمدباقر. الرواشح السماویة فی شرح الاحادیث الامامیة. قم: مرعشی. 1405ق.
نجاشی، احمدبن‌علی. رجال النجاشی. قم: داوری. 1397ق.
یزدی، محمدکاظم‌. العروة الوثقی. به‌تعلیق سیستانی. بیروت: دار المورخ العربی. 1431ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 05 دی 1402
  • تاریخ بازنگری 11 فروردین 1403
  • تاریخ پذیرش 19 اسفند 1402