اعتبارسنجی و تحلیل گزارۀ‌ «لاتَسقُطُ الصَّلاةُ‌ بحالٍ‌»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• محمدابراهیم روشن ضمیر ¹
• سید علی دلبری ¹
• هادی مروی ²

¹ دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.

² دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران

10.22067/jfiqh.2024.85344.1686

چکیده

برای وجوب نماز درصورت ممکن‌نبودن برخی از اجزا و شرایط و یا تزاحم آن با افعال دیگر، به گزارۀ «لاتَسقُطُ الصَّلاةُ‌ بحالٍ‌» استناد شده است. بررسی درستی انتساب این گزاره به امام معصوم(ع)، عیارسنجی محتوایی و گسترۀ دلالت آن با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و به‌روش توصیفی‌تحلیلی از اهداف این جستار است. یافته‌های پژوهش حکایت از آن دارد که این گزاره اولین‌بار به‌صورتی حدیث‌گونه در کتاب جواهر الکلام نقل شده است. هرچند باتوجه‌به عدم‌وجود این گزاره با این الفاظ در منابع روایی، در اصطلاح حدیث تلقّی نمی‌شود، اما همسویی محتوایی آن با قرآن کریم، سنّت، اجماع و دیگر قراین معتبر، درستی محتوایی آن را تأیید می‌کند. گسترۀ اعتبار گزاره، به‌جز مواردی چون: نماز در ایام حیض، زوال عقل و بیهوشی غیراختیاری که به‌اتّفاق فقیهان نماز در آن‌ها ساقط است، شامل فاقدالطهورین که بیشتر فقیهان قائل به جواز ترک نماز وی شده‌اند، نیز می‌شود.

کلیدواژه‌ها

• حدیث‌نما
• نماز
• نقد سندی
• نقد محتوایی

موضوعات

• فقه عبادی

---

مراجع

قرآن کریم.

آخوند خراسانى، محمدکاظم‌بن‌حسین‏. کفایة الأصول. قم: آل‌البیت(ع)‏. 1409ق.

آل ‌‌کاشف‌الغطاء، محمدحسین. مبادی الإیمان. قم: مؤسسة کاشف الغطاء العامة. بی‌تا.

آملى، محمدتقى. مصباح الهدى فی شرح العروة الوثقى. تهران: مؤلف. 1380ق.

ابن‌ادریس، محمدبن‌احمد. السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. چاپ‌دوم، 1410ق.

ابن‌بابویه، محمدبن‌على‏. عیون اخبار الرضا علیه ‌السلام. به‌تصحیح مهدى‏ لاجوردى. تهران: جهان. 1378ق.

ابن‌بابویه، محمدبن‌على‏. کتاب من‏ لا یحضره ‏الفقیه. ترجمۀ على‌اکبر غفارى. قم: مؤسسۀ نشر اسلامى. چاپ‌دوم، 1413ق.

ابن‌کثیر، اسماعیل‌بن‌عمر. تفسیر القرآن العظیم. به‌تصحیح محمدحسین‏ شمس‏الدین. بیروت: دار الکتب العلمیة، محمدعلی بیضون‏. 1419ق.

ابن‌ماجه، محمدبن‌یزید. سنن ابن‌ماجة. به‌تحقیق بشار عواد معروف. بیروت: دار الجیل. 1418ق.

ابن‌منذر، محمدبن‌ابراهیم. الأوسط فی السنن و الإجماع و الاختلاف. ریاض: دار طیبه. 1405ق.

احمدبن‌عیسی. امالی (رأب الصدع). علی‌بن‌اسماعیل مؤید صنعانی. بیروت: دار المحجة البیضاء. چاپ‌دوم، 1428ق.

اراکی، محمدعلی. کتاب الصلاة. قم: آیت‌الله العظمی شیخ محمدعلی اراکی. 1379.

اصغری، علیرضا، علیمراد مهاجری، حسین سنایی. «علت و حکمت از دیدگاه آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی دام ظله»، پژوهشه‌های فقهی تا اجتهاد. ش13، زمستان1393، 5تا36.

انصاری، مرتضى‌بن‌محمدامین. مطارح الأنظار. قم: مجمع الفکر الاسلامی‏. چاپ‌دوم، 1383.

ایروانی، باقر. دروس تمهیدیة فی القواعد الفقهیة. قم: مؤسسة الفقه. 1384.

بحرانى، یوسف‌بن‌احمد. الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. 1405ق.

بروجردى، حسین‏. نهایة الأصول. به‌قلم حسینعلى‏ منتظرى. تهران: تفکر. 1415ق.

ترحینی عاملی، محمدحسن. الزبدة الفقهیة فی شرح الروضة البهیة. بی‌جا: دار الفقه. 1385.

جزائرى، نعمت‌الله‌بن‌عبدالله. کشف الأسرار فی شرح الإستبصار. به‌تصحیح طیّب‏ موسوى جزائرى. قم: دار الکتاب‏. 1408ق.

جوادی آملی، عبدالله. تسنیم: تفسیر قرآن کریم. تهیه و تنظیم روح‌الله زرقی، حیدرعلی ایوبی، ولی‌الله عیسی‌زاده. قم: مرکز نشر اسراء. چاپ‌دوم، 1391.

حر عاملى، محمدبن‌حسن. تفصیل وسائل الشیعة إلى تحصیل مسائل الشریعة. قم: آل‌البیت(ع)‏. 1409ق.

حسینی عاملی، محمدجوادبن‌محمد. مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. به‌تصحیح محمدباقر خالصی. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. 1419ق.

حکیم، محسن. مستمسک العروة الوثقی. قم: دار التفسیر. 1374.

حویزى، عبدعلی‌بن‌جمعه. تفسیر نور الثقلین. به‌تصحیح هاشم‏ رسولى. قم: اسماعیلیان. چاپ‌چهارم، 1415ق.

خوئی، ابوالقاسم. فقه الشیعة؛ کتاب الطهارة. به‌تقریر محمدمهدی موسوی خلخالی. قم: الآفاق. 1418ق.

خوئی، ابوالقاسم. موسوعة الإمام الخوئی. قم: مؤسسۀ احیاء آثار امام خوئی. 1418ق.

روحانی، محمدصادق. زبدة الأصول. تهران: حدیث دل‏. چاپ‌دوم،1382.

روحانی، محمدصادق. فقه الصادق. قم: آیین دانش. 1435ق.

سبحانی تبریزی، جعفر. احکام صلاة القضاء. قم: مؤسسۀ امام صادق(ع). 1392.

سیفی مازندرانی، علی‌اکبر. دروس فی القواعد التفسیریة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. 1428ق.

شاهرودی، سیدمحمود و دیگران. موسوعة الفقه الإسلامی طبقا لمذهب أهل البیت(ع). قم: مؤسسۀ دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع). 1423ق.

صاحب‌جواهر، محمدحسن. جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی‌. چاپ‌هفتم، 1404ق‌.

صالحى مازندارنى، اسماعیل. شرح کفایة الأصول. قم: صالحان.1382.

صالحى مازندارنى، اسماعیل. مفتاح البصیرة فی فقه الشریعة. قم: مکتب آیت‌الله العظمی اسماعیل صالحی مازندرانی. 1376.

صدر، محمد. بحوث فی صلاة الجمعة. قم: محبین. 1432ق.

صنعانی، عبدالرزاق‌بن‌همام. المصنف. بیروت: المجلس العلمی. ۱۴۰۳ق.

طباطبایی تبریزی، محمد جواد. بغیة الهداة فی شرح وسیلة النجاة. نجف: مطبعة الأداب. بی‌تا.

طباطبایی حکیم، محمدسعید. مصباح المنهاج؛ الطهارة. بی‌جا: المنار. 1417ق.

طباطبایی قمی، تقی. الدلائل فی شرح منتخب المسائل. قم: محلاتی. 1381.

طباطبایى، محمدحسین. تفسیر المیزان. ترجمه سیدمحمدباقر موسوى همدانی. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. چاپ‌پنجم، 1374.

طوسى، محمدبن‌حسن‏. الاستبصار فی ما اختلف من الأخبار. به‌تحقیق حسن موسوی خرسان. تهران: دار الکتب الإسلامیة. 1390ق.

طوسى، محمدبن‌حسن‏. الأمالی. به‌تصحیح مؤسسة البعثة. قم: دار الثقافة. 1414ق.

طوسى، محمدبن‌حسن‏. تهذیب الأحکام. به‌تحقیق حسن موسوی خرسان. تهران: دار الکتب الإسلامیة‏. 1407ق.

طوسى، محمدبن‌حسن‏. مصباح المتهجد. بیروت: فقه الشیعة. 1411ق.

عراقی، ضیاء‌الدین. روائع الأمالی فی فروع العلم الإجمالی. قم: موسسهٔ نشر اسلامی. 1414ق.

علم‌الهدی، علی‌بن‌حسین. رسائل الشریف المرتضی. قم: دار القرآن الکریم. 1405ق.

علوی گرگانی، محمدعلی. المناظر الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة؛ الطهارة. قم: فقیه اهل بیت(ع). 1395.

فاضل مقداد، مقدادبن‌عبدالله. اللوامع الإلهیة فی المباحث الکلامیة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. ۱۳۸۰.

فرحی، سیدعلی. تحقیق در قواعد فقهی اسلامی. تهران: دانشگاه امام صادق(ع). 1390.

قشیری نیشابوری، مسلم‌بن‌حجاج. صحیح مسلم. به‌تحقیق محمدفؤاد عبدالباقى. قاهره: دار الحدیث‏. 1412ق.

کاشف‌الغطاء، حسن. انوار الفقاهة. نجف: مؤسسة کاشف الغطاء العامة. 1422ق.

کلینى، محمدبن‌یعقوب. الکافی. به‌تصحیح على‌اکبر غفارى، محمد آخوندى. تهران: دار الکتب الإسلامیة. 1407ق.

مازندرانى، محمدصالح‌بن‌احمد. شرح الکافی الاصول و الروضة. حاشیهٔ ابوالحسن‏ شعرانى. تهران: المکتبة الإسلامیة‏.1382ق.

مجلسی، محمدباقربن‌محمدتقی. بحار الأنوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی. چاپ‌دوم، 1403ق.

مجلسی، محمدباقربن‌محمدتقی. حق الیقین. تهران: اسلامیه. 1386.

محقق داماد، محمد. کتاب الصلاة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. چاپ‌دوم، 1416ق.

مظفر، محمدرضا. اصول الفقه. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. چاپ‌پنجم، 1430ق‏.

مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از نویسندگان. تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الإسلامیة. چاپ‌دهم، 1371.

مکارم شیرازی، ناصر. دائرة المعارف فقه مقارن. قم: مدرسۀ امام علی‌بن‌ابی‌طالب(ع). 1385.

مکارم شیرازی، ناصر. کتاب النکاح. قم: مدرسۀ امام علی‌بن‌ابی‌طالب(ع). 1424ق.

موسوی سبزواری، عبدالاعلی. مهذب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام. قم: سیدعبدالاعلی سبزواری. 1413ق.

نورى، حسین‌بن‌محمدتقى. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: آل‌البیت(ع)‏. 1408ق.

ولایى، عیسى. فرهنگ تشریحى اصطلاحات اصول. تهران: نی‏. چاپ‌ششم، 1387.