فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

ظرفیت‌سنجی آمار استنباطی در جهت استظهار عرف در فرایند اجتهاد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه علوم تصمیم و سیستم‌های پیچیده، دانشکدۀ مدیرت صنعتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 استادیار گروه فقه و حقوق، دانشگاه عدالت، تهران، ایران
3 دانشیار علوم تصمیم و سیستم‌های پیچیده، دانشکدۀ معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران
چکیده
عرف به‌معنای امر متداول و عادت مسلّم بین مردم است و از مهم‌ترین و پربسامدترین مفاهیم فقهی و اصولی به ‌شمار می‌رود. یکی از مهم‌ترین مباحث پیرامون عرف، نحوۀ استظهار آن می‌باشد. پیش از این راه‌های مختلفی همچون تحلیل وجدانی، عناصرشماری، استقرا، نقل و شهادت برای استظهار عرف پیشنهاد شده‌ است. این پژوهش درصدد آن است تا یکی از شاخه‌های علم آمار به نام آمار استنباطی را به‌عنوان یکی از ابزارها در جهت استظهار عرف معرفی کند. آمار استنباطی با استفاده از حساب احتمالات و منطقی روشن، براساس نمونۀ آماری، ویژگی‌هایی را به کل مجموعه تعمیم می‌دهد و قادر است با تئوری تخمین یا آزمون فرضیۀ آماری نشان دهد آیا فرضیۀ موردنظر با درصد اطمینان بالا در کل جامعه نیز صادق است یا خیر. آمار استنباطی می‌تواند با خطای پایین خود از دایرۀ ظنون خارج شده و تا حد اطمینان فقیه یا مکلف را نسبت به استظهار صحیح نظر عرف در باب یک موضوع یاری رساند و یا دست‌کم قطع ناشی از وجدانیات وی را زیر سؤال برده و با متزلزل‌ساختن آن، حجیت را از آن جدا کند که در این هنگام باید متناسب با موضوع مورد استنباط، به اصل عملی مربوط به آن مراجعه کرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم
آخوند خراسانی، محمدکاظم‌بن‌حسین. کفایة الاصول. به‌تحقیق مؤسسة آل‌البیت(ع) لاحیاء التراث. قم‌: آل‌البیت‌(ع‌). چاپ‌سوم، 1375.
آذر، عادل، منصور مؤمنی. آمار و کاربرد آن در مدیریت. تهران: سمت. ۱۳۹۱.
آذر، عادل، منصور مؤمنی. آمار و کاربرد آن در مدیریت. تهران: سمت. ۱۳۹۶.
ابن‌فارس، احمدبن‌فارس. معجم مقاییس اللغة. بیروت: دار الفکر. 1399ق.
اصفهانی، محمدحسین. حاشیة کتاب المکاسب. به‌تحقیق شیخ عباس محمد آل سباع. قم: دار المصطفى(ص) لإحیاء التراث. 1419ق.
الالفی، محمدجبر. «العرف: بحثٌ فقهیٌ مقارن». مجموعه مقالات مؤتمر اسلامی جده. 1409ق.
انصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین. کتاب المکاسب. قم: الهادی. 1419ق.
ایرج، حمیده، بابک سهرابی. علم داده: مفاهیم و مهارت‌ها. تهران: سازمان جهاد دانشگاهی تهران. 1395.
ایروانی، علی. حاشیة المکاسب. تهران: کیا. 1384.
بحرانی، محمدصنقور علی. المعجم الاصولی. قم: نقش. 1426ق.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش. 1374.
حکیم، محسن. نهج الفقاهة. به‌تحقیق جواد قیومی‌‌ اصفهانی‌. قم‌: دار الفقه‌. 1379.
حکیم، محمدتقی. الاصول العامة للفقه المقارن. به‌تصحیح مجمع جهانی اهل بیت(ع). قم: مجمع جهانی اهل بیت(ع). 1418ق.
خرازی، سیدمحسن. «حقیقت عرف و اقسام و مبادی آن»، مجموعه مقالات کنگرۀ نقش زمان و مکان در اجتهاد. 1374.
خمینی، روح‌الله. الرسائل. قم: اسماعیلیان. 1410ق.
خمینی، روح‌الله. کتاب البیع. قم: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س). 1421ق.
خمینی، مصطفی. تحریرات فی الاصول. قم: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س). 1418ق.
خویی، ابوالقاسم. دراسات فی علم الاصول. گردآوری سیدعلی هاشمی شاهرودی. قم: مؤسسۀ دایرة المعارف فقه اسلامی. 1384.
خویی، ابوالقاسم. محاضرات فی اصول الفقه. قم: انصاریان. 1410ق.
خویی، ابوالقاسم. مصباح الاصول. گردآوری محمدسرور واعظ حسینی. قم: داوری‌. 1422ق.
خویی، ابوالقاسم. مصباح الفقاهة. گردآوری محمدعلی توحیدی تبریزی. قم: انصاریان. چاپ‌دوم، 1417ق.
راغب اصفهانی. حسین‌بن‌محمد. مفردات الفاظ قرآن. قم: ذوی‌القربی. 1383.
سیستانی، علی. القواعد الفقهیة. گردآوری سیدهاشم هاشمی. قم: دار التفسیر. 1441ق.
شاطبی، ابراهیم‌بن‌موسی. الموافقات. گردآوری بن‌حسن آل‌سلمان. قاهره: دار ابن‌عفان. 1417ق.
شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی. تمهید القواعد. گردآوری مکتب الإعلام الإسلامی. قم: مکتب الإعلام الإسلامی. 1416ق.
صاحب‌جواهر، محمدحسن. جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. گردآوری عباس قوچانی. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. چاپ‌هفتم، 1362.
صدر، محمدباقر. الأسس المنطقیة للاستقراء. بیروت: دار التعارف. 1406ق.
صدر، محمدباقر. دروس فی علم الاصول. گردآوری لجنة التحقیق التابعة للمؤتمر العالمی للامام الشهید الصدر. قم: دار الصدر. 1429ق.
طباطبایی حکیم، محمدسعید. المحکم فی اصول الفقه. قم: المنار. 1414ق.
عالیه، سمیر. نظام الدولة و القضاء و العرف فی الاسلام: دراسة مقارنة. بیروت: المؤسسة الجامعیة للدراسات و النشر و التوزیع. 1997م.
عراقی، ضیاء‌الدین. نهایة ‌الافکار فی مباحث الالفاظ. گردآوری محمدتقی بروجردی. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. 1363.
علیدوست، ابوالقاسم. فقه و عرف. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی. 1398.
عمید، حسن. فرهنگ فارسی عمید. تهران‌: امیرکبیر. 1375.
فخر رازی، محمدبن‌عمر. تفسیر مفاتیح الغیب. بیروت: دار الفکر. 1401ق.
فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد. کتاب العین. گردآوری مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی. بیروت: اعلمی. چاپ‌اول، 1408ق.
فیض، علیرضا. مبادی فقه و اصول مشتمل بر: بخشی از مسائل آن دو علم. تهران: مؤسسۀ چاپ و انتشارات دانشگاه تهران. 1395.
لجنة الفقه المعاصر. الفائق فی الاصول. قم: مرکز مدیریت حوزۀ علمیه. 1397.
محقق حلی، جعفربن‌حسن. معارج الاصول. گردآوری محمدحسین رضوی کشمیری. قم: آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث. 1403ق.
مددی، احمد. تقریرات درس خارج اصول. 1396: https://mfeb.ir/home/osulsh-347/.
مظفر، محمدرضا. اصول الفقه. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. 1370.
منصوری، خلیل‌رضا. دراسة موضوعیة حول نظریة العرف و دورها فی عملیة الاستنباط. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. 1372.
نائینی، محمدحسین. فوائد الاصول. گردآوری محمدعلی کاظمی خراسانی. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. 1376.
واسعی، محمد. جایگاه عرف در فقه. تهران: کانون اندیشۀ جوان‌. 1386.
Blackwell, D. Basic Statistics. McGraw Hill: January 1, 1969
Blommers, P; Forsyth, R. Elementary Statistical Methods in Psychology and Education, Second Edition. University Press Of America: April 19, 1983
Daft, R. Organization Theory and Design, 11th Edition. Cengage Learning: March 21, 2012
Fabian, V; Hannan, J. Introduction to Probability and Mathematical Statistics, First Edition. John Wiley & Sons Inc: January 1, 1985
Mendenhall, W; Reinmuth, J; Beaver, R. Statistics for Management and Economics, 7th Edition. South-Western College Pub: January 15, 1993
Newbold, P; Carlson, W; Thorne, B. Statistics for Business and Economics, 6th Edition. Prentice Hall: January 1, 2006
Provost, F; Fawcett, T. Data Science for Business: What You Need to Know about Data Mining and Data-Analytic Thinking, 1st Edition, Kindle Edition. O'Reilly Media: July 27, 2013
Shavelson, R. Statistical Reasoning for the Behavioral Sciences, 3rd Edition. Allyn and Bacon: January 1, 1996
Simon, H. A. Making Management Decisions: the Role of Intuition and Emotion. Academy of Management Perspectives, 1(1), 57–64.
doi: 10.5465/ame.1987.4275905
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 03 بهمن 1402
  • تاریخ بازنگری 25 اسفند 1402
  • تاریخ پذیرش 22 خرداد 1403