فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

تقابل اطلاق و تقیید، اختلاف یا اتحاد آرای علما

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
2 طلبه سطح سه حوزۀ علمیۀ حضرت خدیجه، بابل، ایران
چکیده
آرای مطرح‌شده در تقابل میان اطلاق و تقیید نشان از اختلاف علما دارد که دیدگاه‌هایی چون تقابل سلب و ایجاب، تقابل تضاد (با دو بیان مختلف) و تقابل عدم و ملکه را مطرح کرده‌اند. آیت‌الله خوئی بحث را در دو مقام ثبوت و اثبات دنبال کرده، ثبوتاً تقابل تضاد و اثباتاً عدم و ملکه را برگزیده است. در این مقاله با استناد به عرفی‌بودن مفهوم اطلاق و تقیید، اولاً در مقام ثبوت و در مقام اثبات، تقیید، وجودی و اطلاق، عدمی دانسته‌ شده است. ثانیاً اختلاف علما در مقام ثبوت برطرف شده و با بیان دو نوع اطلاق تفهیمی (ذاتی-مراد استعمالی) و اطلاق احتجاجی (لحظی-مراد جدی) میان انظار اختلافی علما با حمل نظریۀ تقابل تضاد بر اطلاق تفهیمی و نظریۀ تقابل عدم و ملکه بر اطلاق احتجاجی همسویی پدید آمده است. ثالثاً در مقام اثبات با بیان صُوَر سه‌گانه، اختلاف به ‌صورت سوم (جایی که تقیید ثبوتاً و به‌تبع اثباتاً امکان‌پذیر نباشد) انصراف یافته و با استناد به عرفی‌بودن و لفظی‌بودن دلالت مطلق و مقید، اثبات شده است که درصورت سوم، چه در تقسیمات ثانوی و چه اولی، اطلاقی در کار نیست، بلکه خطاب مهمل است؛ برخلاف نائینی که مهمل‌بودن خطاب را فقط نسبت به تقسیمات ثانویه و با تکیه بر استحالۀ تقیید به تقسیمات ثانوی بیان کرده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آخوند خراسانی، محمدکاظم‌بن‌حسین. کفایة الاصول. قم: آل‌البیت(ع). 1409ق
ابن‌سینا، حسین‌بن‌عبدالله. الالهیات من کتاب الشفاء. قم: چاپ حسن‌زاده عاملی. 1376.
ابن فارس، احمد. معجم مقاییس اللغه. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزهٔ علمیه. 1404ق.
سبحانی، جعفر. الوسیط فی اصول الفقه. قم: مؤسسهٔ امام صادق(ع). چاپ یازدهم، 1397.
‌شهید ثانی، حسن‌بن‌زین‌الدین. معالم الدین و ملاذ المجتهدین. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. چاپ‌نهم، بی‌تا.
اصفهانی، محمدحسین. بحوث فی الاصول. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. چاپ‌دوم، 1416ق.
انصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین. مطارح الأنظار. قم: آل‌البیت(ع)‏. 1404ق.
حائری اصفهانی، محمدحسین. الفصول الغرویة فی الاصول الفقهیة. قم: دار احیاء العلوم الاسلامیة. چاپ‌اول، 1404ق.
خمینی، روح الله. مناهج الوصول الی علم الاصول. قم: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره). چاپ‌اول، 1409ق.
خمینی، روح الله. تهذیب الاصول. تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره). چاپ‌اول، 1381.
خویی، ابوالقاسم. مصباح الاصول؛ مباحث الفاظ. قم: داوری. چاپ‌اول، 1422ق.
خویی، ابوالقاسم. محاضرات فی اصول الفقه، قم: انصاریان. چاپ‌سوم، 1410ق.
دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامۀ دهخدا. تهران: سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی. بی‌تا.
راغب اصفهانى، حسین‌بن‌محمد. مفردات الفاظ القرآن.‏ به‌تحقیق و تصحیح صفوان عدنان‏داوودى. بیروت-دمشق‏: دار القلم-الدار الشامیة. چاپ‌اول، 1412ق.
صدر، محمدباقر. بحوث فی علم الاصول. بیروت: الدار الاسلامیة. چاپ‌اول، 1417ق.
صدر، محمدباقر. موسوعة الشهید السید محمد باقر الصدر. قم: پژوهشگاه علمی تخصصی شهید صدر. چاپ‌دوم، 1434ق.
کبیر مدنی شیرازی، سیدعلى‌خان‌بن‌احمد. الطراز الأول و الکناز لما علیه من لغة العرب المعول‏. به‌تحقیق و تصحیح مؤسسۀ آل‌البیت لإحیاء التراث‏.‏ مشهد: آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث. چاپ‌اول، 1384.
مصطفوى، حسن. ‏التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. چاپ‌اول، ‏‏1368.
مظفر، محمدرضا. المنطق. قم: دار العلم. چاپ‌چهارم، 1386.
معین، محمد. فرهنگ معین. تهران: ادنا راه نو. چاپ‌چهارم، 1386.
نائینی، محمدحسین. فوائد الاصول. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. چاپ‌اول، 1376.
نائینی، محمدحسین. اجود التقریرات. قم: العرفان. چاپ‌اول، 1352.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 12 آذر 1402
  • تاریخ بازنگری 03 خرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 22 خرداد 1403