فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

پژوهشی پیرامون مالیت «رمزارزها» با نگاهی بر اندیشۀ فقهی امام خمینی(ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه فقه و حقوق خصوصی، دانشگاه شهید مطهری(ره)
چکیده
«رمزارزها» به‌سبب نوظهوربودن، با ابهامات فقهی متعددی مواجه‌اند که یکی از مهم‌ترین آن‌ها، بررسی تحقق شرط «مالیت» به‌عنوان یکی از ارکان صحت بیع است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با تمرکز بر اندیشۀ  فقهی امام خمینی(ره)، به بررسی امکان احراز مالیت رمزارزها می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد: نخست آنکه مالیت مفهومی عرفی و به معنای برخورداری از ارزش مبادلی است که ریشه در رغبت دست‌کم بخشی از عقلا به یک چیز دارد؛ و دوم آنکه این معیار در مورد رمزارزها محقق است، زیرا استقبال گسترده، حجم قابل‌توجه معاملات و کارکردهای اقتصادی متمایز آن‌ها -همچون انتقال سریع و کم‌هزینه، شفافیت بالا و مقاومت نسبی در برابر مصادره- به‌روشنی از تحقق ارزش مبادلی آن حکایت دارد. بر این اساس، رمزارزها مصداق «مال» به شمار می‌آیند. بااین‌حال، احراز مالیت به‌تنهایی برای مشروعیت معاملات رمزارزی کافی نیست، بلکه صحت شرعی این معاملات منوط به فقدان موانع فقه فردی (مانند ضرر و غرر) و رعایت ملاحظات و ضوابط حکومتی (مانند قاعدۀ نفی سبیل) خواهد بود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم
ابن‌ابی‌جمهور، محمدبن‌علی. عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة. قم: دار سید الشهداء للنشر. چاپ‌اول، 1405ق.
ابن‌اثیر، مبارک‌بن‌محمد. النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. قم: اسماعیلیان. چاپ‌چهارم، 1367.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم. لسان العرب‏. بیروت: دار الفکر. چاپ‌سوم، 1414ق.
آزادپرور، مهدی؛ فائزی، محمد و آذریان، سیدصادق. «بررسی فقهی مالیت بیت‌کوین در بستر فضای مجازی»، فقه و اجتهاد، دورۀ 6، ش12، مهر 1398، 127تا143.
الهام، صادق و میرزاخانی، رضا. «بررسی فقهی مالیت در رمزارزها»، بورس اوراق بهادار، دورۀ 16، ش1، زمستان 1402، 337تا354.
 doi: 10.22034/jse.2024.12383.2237
انصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین. کتاب المکاسب. بی‌جا: تراث الشیخ الاعظم. بی‌تا.
ایروانی، علی. حاشیة المکاسب. تهران: کیا. 1384.
بیاتی، محمدحسین؛ جاودان، محمدصادق و زمانیان، حسین. «بررسی فقهی رمزارزها با تمرکز بر اشکالات ناشی از واحد مبادله‌بودن و ساختار الکترونیکی آن‌ها»، اقتصاد اسلامی، دورۀ 23، ش89، بهار 1402، 5تا33.
ترابی، مرتضی. تقریرات درس خارج فقه. https://eshia.ir/feqh/archive/text/torabi/feqh2/99/990918 (دسترسی در 18/09/1399).
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. ترمینولوژی حقوق. تهران: کتابخانهٔ گنج دانش. چاپ‌سی‌وپنجم، 1400.
جوادی ‌آملی، عبداللّه. تقریرات درس خارج فقه.
https://eshia.ir/feqh/archive/text/javadi/feqh/93/931007 (دسترسی در 07/10/1393).
جودمایر، الوشا؛ استیفر، نیکلاس؛ کرامبهولز، کاترین و گارویپ، اد. بلاک‌چین (معرفی بیت‌کوین، رمزارزها و مکانیزم توافق به وجود آمدن آن‌ها). ترجمۀ مدیری و عظیم‌زادگان. تهران: پشتیبان. 1399.
جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد. الصحاح‌ تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دار العلم. چاپ‌چهارم، 1407ق.
حاج‌آقابزرگی، مهدی و عیوضلو، حسین. «بررسی مالیت انواع رمزارزها و طبقه‌بندی آن‌ها بر اساس معیارهای اقتصاد اسلامی»، مطالعات اقتصاد اسلامی، دورۀ 16، ش31، آبان1404، 1تا46.
doi: 10.30497/ies.2025.244553.2157
حاجی‌ ملامیرزایی، حامد. بلاک‌چین. تهران: انتشارات دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی و تحقیقات راهبردی. 1399.
حسینی عاملى، محمدجواد. مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. قم: مؤسسة النشر الإسلامى. چاپ‌اول، 1419ق.
حکیم، سیدمحسن. نهج الفقاهة. قم: 22 بهمن. چاپ‌اول، بی‌تا.
خمینى، سیدروح‌اللّه. البیع. به‌تقریر حسن طاهری خرم‌آبادی. تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره). چاپ‌اول، 1428ق.
خمینى، سیدروح‌اللّه. المکاسب المحرمة. قم: اسماعیلیان. چاپ‌اول، 1410ق.
خمینى، سیدروح‌اللّه. کتاب البیع. تهران: موسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره). چاپ‌اول، 1421ق.
خویی، سیدابوالقاسم. مصباح الفقاهة. به‌تقریر توحیدی‌تبریزی. قم: داوری. چاپ‌اول، 1377.
راغب اصفهانى، حسین‌بن‌محمد. مفردات الفاظ القرآن‏. بیروت‏: دار القلم. چاپ‌اول، ‏1412ق.
سلطانی‌فرد، جواد، احمدعلی یوسفی، احمد محمدی. «بازپژوهی معناشناختی مال از منظر فقه امامیه»، فقه و اصول، دورۀ 57، ش141، مرداد1404، 171تا200.
doi: 10.22067/jfiqh.2024.81361.1550
شهید اول، محمدبن‌مکی. الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. چاپ‌اول، بی‌تا.
شهیدی‌پور، محمدتقی. تقریرات درس خارج فقه.
 https://eshia.ir/feqh/archive/text/shahidi/feqh2/97/971103 (دسترسی در 03/11/1397).
صاحب‌بن‌عباد، اسماعیل‌بن‌عباد. المحیط فی اللغة. بیروت: عالم الکتب، 1414ق.
صاحب‌جواهر، محمدحسن‌بن‌باقر. جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی. چاپ‌هفتم، 1362.
صدر، سیدمحمدباقر. اقتصادنا. قم: بوستان کتاب. 1385.
عراقی، ضیاء‌الدین. حاشیة المکاسب. به‌تقریر نجم‌آبادی. تهران: الغفور. چاپ‌اول، 1379.
علوی‌وثوقی، سیدیوسف، هادی غلامی. «نگاهی نو به ماهیت فقهی رمزارزها و معاملات آن»، فقه اجتماعی، دورۀ 11، ش22، شهریور1402، 337تا358.
doi: 10.30497/sj.2023.244296.1238
عیوضلو، حسین، محسن رضایی‌، جواد نوری. «تحلیل فقهی-حقوقی مبادلهٔ ارزهای قابل‌استخراج در اقتصاد اسلامی»،  اقتصاد اسلامی، دورۀ 20، ش77، بهار1399، 183تا210.
فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد. کتاب العین. قم: هجرت. 1409ق.
فضلی، حسن، مهدی چمندار، هادی زمردی. بلاک‌چین و رمزارزها. تهران: ناقوس. 1398.
فیومی، احمدبن‌محمد. المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. قم: دار الهجرة. چاپ‌دوم، 1414ق.
کاتوزیان، ناصر. اموال و مالکیت. تهران: میزان. چاپ‌پنجاه‌وچهارم، 1400.
محمودی، اصغر. «تحلیل ارزهای مجازی در پرتو فقه، حقوق و مطالعات تطبیقی»، مطالعات حقوق خصوصی، دورۀ 49، ش3، مهر1398، 503تا522.
doi: 10.22059/jlq.2019.265685.1007095
مروی، جواد. فقه رمزارزها. قم: مؤسسهٔ انتشارات حوزه‌های علمیه. چاپ‌اول، 1401.
مطهری، مرتضی. نظری به نظام اقتصادی اسلام. تهران: صدرا. چاپ‌اول، بی‌تا.
مقدس اردبیلی، احمدبن‌محمد. مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان. بی‌جا: مؤسسة النشر الإسلامی. بی‌تا.
مکارم‌ شیرازی، ناصر. تقریرات درس خارج فقه.
 https://eshia.ir/feqh/archive/text/makarem/mostahdeseh/72/720422 (دسترسی در 22/04/1372).
منتظری، حسینعلی. دراسات فی المکاسب المحرمة. قم: مکتب آیت‌اللّه‌العظمى المنتظری. 1417ق.
مور، وارن. ارز دیجیتال برای مبتدیان. ترجمۀ روحانی. مشهد: دیده‌بان قلم فرتاک. 1401.
میثمی، حسین، زینب بیابانی. تحلیل ماهیت، استخراج و مبادلهٔ انواع رمزارزها و توکن‌ها از منظر فقه اسلامی و قوانین کشور. تهران: پژوهشکدۀ پولی و بانکی. 1399.
میرزاخانی، رضا، حسینعلی سعدی. «بیت‌کوین و ماهیت مالی-فقهی پول مجازی»، جستارهای اقتصادی با رویکرد اسلامی، دورۀ15، ش30، مهر1397، 71تا92.
doi: 10.30471/iee.2018.1555
میرزای شیرازی، محمدتقی. حاشیة المکاسب. بی‌جا: الشریف الرضی. بی‌تا.
نایینی، محمدحسین. المکاسب و البیع. به‌تقریر محمدتقی آملی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. چاپ‌اول، بی‌تا.
نایینی، محمدحسین. منیة الطالب فی حاشیة المکاسب‌. به‌تقریر موسی نجفی خوانساری. بی‌جا: المکتبة المحمدیة. بی‌تا.
نورمفیدی، تقریرات درس خارج فقه. https://m-noormofidi.com (دسترسی در 27/02/1402).
نورمفیدی، سیدمجتبی. تقریرات درس خارج فقه. https://m-noormofidi.com (دسترسی در 11/11/1401).
یوسفی، احمدعلی. ماهیت پول و راهبردهای فقهی و اقتصادی آن. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی. 1377.
https://www.antiersolutions.com
https://www.coinbase.com
https://www.coinmarketcap.com
https://www.coinmarketcap.com
https://www.cryptoforinnovation.org
https://www.currencytransfer.com
https://www.finma.ch
https://www.ijtihadnet.ir
https://www.investopedia.com
https://www.kaspersky.com
https://www.ledger.com
https://www.osl.com
https://www.ramzarz.news
https://www.rc.majlis.ir
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 09 مرداد 1402
  • تاریخ بازنگری 03 فروردین 1403
  • تاریخ پذیرش 10 تیر 1403