فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

بازخوانی حکم و گسترۀ احتکار با رویکرد عدالت کیفری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
استادیار گروه فقه و مبانی حقوق، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران
چکیده
احتکار، در نگاه مشهورِ فقیهان، حرام شرعی و از منظر قانون، جُرمی تعزیری است که کیفرهایی نظیر حبس، شلاق، ضبط اموال و حتی در شرایط خاص، اعدام، به‌عنوان افساد فی‌الارض، برای آن مقرر شده است. حکم و گسترۀ احتکار از موضوعاتِ اختلافی در میان دانشیانِ فقه است. حرمت و کراهت دو انگارۀ حکمی قابل ردیابی در آثار فقهی است. در گسترۀ موضوعی عده‌ای از فقیهان، احتکار شرعی را منحصر به برخی کالا‌های خوراکیِ خاص دانسته و در مقابل، گروهی دیگر، آن را به هرنوع طعام و بلکه سایر نیاز‌ها و احتیاجات انسانی تعمیم داده‌اند. این جستار در پی آن است که از منظر عدالت کیفری به بازخوانی ادلۀ احتکار پرداخته و با این رویکرد به داوری میان دیدگاه‌ها بنشیند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که لحاظ موازین عدالت کیفری، از قبیل اصل تناسب جرم و مجازات در تحلیل نصوص مرتبط با احتکار، سبب می‌شود تا نظریۀ حرمت‌انگاری از استقامت فزون‌تری برخوردار باشد. در مورد گسترهٔ احتکار نیز عدالت قرینه‌ای است که با تقویتِ ظهور ادلهٔ عام، انگارۀ تمثیل، حکومی یا خارجیه‌انگاری روایات انحصار را تثبیت می‌کند و درنتیجه، به تقویت نظریهٔ تعمیم می‌انجامد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم
آخوند خراسانی، محمدکاظم‌بن‌حسین. درر الفوائد فی الحاشیة علی الفرائد. تهران: وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی. ۱۴۱۰ق.
ابراهیم‌پور لیالستانی، حسین. اهداف و مبانی مجازات در دو رویکرد حقوق جزا و آموزه‌های دینی. قم: بوستان کتاب، دفتر تبلیغات اسلامی حوزهٔ علمیه. ۱۳۸۷.
ابن‌ادریس، محمدبن‌احمد. السرائر الحاوی لتحریر‌ الفتاوی. قم: مؤسسهٔ نشر اسلامی. 1410ق.
ابن‌بابویه، محمدبن‌علی. کتاب من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسهٔ نشر اسلامی. 1404ق.
ابن‌حیون، نعمان‌بن‌محمد. دعائم الإسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الأحکام. قم: دار المعارف، آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث. 1385ق.
ابن‌زهره، حمزة‌بن‌علی. غنیة النزوع إلى علمی الأصول و الفروع. قم: امام صادق(ع). 1417ق.
ابن‌فارس، احمدبن‌فارس. معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الإعلام الإسلامی. ۱۴۰۴ق.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم. لسان العرب. بیروت: دار الفکر. چاپ‌سوم، 1414ق.
ابوالصلاح حلبی، تقی‌بن‌نجم. الکافی فی الفقه. اصفهان: مکتبة الإمام امیرالمؤمنین علی(ع) العامة. 1403ق.
اصفهانی، ابوالحسن. وسیلة النجاة مع حواشی الامام الخمینی. قم: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره). 1422ق.
بحرانی، یوسف‌بن‌احمد. الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: مؤسسهٔ نشر اسلامی. 1405ق.
بیگی، جمال، امیرطاهر یوسف. «تناسب جرم و مجازات در سیاست جنایی ایران با رویکرد آموزه‌های توزیع کیفر»، حقوق ملل. ش6، 1395، 225تا248.
جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد. الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دار العلم للملایین. چاپ‌اول، 1410ق.
حبیب‌زاده، محمدجعفر، هانیه هژبر الساداتی. «عدالت اجتماعی و عدالت کیفری؛ جدایی یا پیوند»، فصلنامهٔ حقوق کیفری. دورهٔ11، ش8، 1393، 25تا54.
حسینی عاملی، محمد جواد بن محمد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة، قم، جامعه مدرسین فی حوره العلمیه، ۱۴۱۹ق.
حر عاملی، محمدبن‌حسن. تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. بیروت: آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث. 1412ق.
خمینی، روح‌الله. تحریر الوسیلة. قم: دار العلم. بی‌تا.
خویی، ابوالقاسم. مبانی تکملة المنهاج. قم: مؤسسهٔ احیاء آثار امام خوئی. 1422ق.
خویی، ابوالقاسم. مصباح الفقاهة. به‌تقریر محمدعلی توحیدی. قم: انصاریان. ۱۴۱۷ق.
خویی، ابوالقاسم. موسوعة الامام الخویی. قم: مؤسسهٔ احیاء آثار امام خوئی. ۱۴۱۸ق.
دانش‌پژوه، مصطفی، قدرت‌الله خسروشاهی. فلسفهٔ حقوق. قم: مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی. 1384.
روحانی، محمدصادق. منهاج الفقاهة. قم: انوار الهدی. ۱۴۲۹ق.
‫زبیدی، محمدبن‌محمدمرتضی. تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر. ۱۴۱۴ق.
زراعت، محدثه. «ضمانت اجرای کیفری نقض اصول قانون اساسی»، پژوهشنامهٔ حقوق کیفری. س12، ش23، 1400، 53تا74. 10.22124/jol.2021.16356.1909
سبزواری‌نژاد، حجت. «جایگاه اصل تناسب جرم و مجازات در حقوق کیفری ایران و انگلستان»، دیدگاه‌های حقوق قضایی، ش77، فروردین1396، 133تا164.
سیستانی، علی. منهاج الصالحین. قم: مکتبة آیة‌الله العظمی السید السیستانی. ۱۴۱۵ق.
شریف رضی، محمدبن‌حسین. نهج البلاغة. قم: نهج البلاغه. 1414ق.
شهید اول، محمدبن‌مکی. الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة. قم: مؤسسهٔ نشر اسلامی. 1417ق.
شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی. الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: جامعة النجف الدینیة، مکتبة الداوری. ۱۴۱۰ق.
صاحب‌جواهر، محمدحسن‌بن‌باقر. جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی. 1404ق.
طباطبایی، محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: الأعلمی. 1394.
‫طبرسی، فضل‌بن‌حسن. مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: ناصر خسرو. 1372.
طوسی، محمد بن حسن، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۰.
عباسی، مصطفی. «عدالت ترمیمی، دیدگاه نوین عدالت کیفری»، فصلنامهٔ حقوق کیفری. دورهٔ5، ش9، 1382، 85تا128.
عراقی، ضیاء‎الدین،  نهایة الأفکار، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی. ۱۴۱۷ق.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. تذکرة الفقهاء. قم: آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث. ۱۴۱۴ق.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: مؤسسهٔ نشر اسلامی. 1413ق.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. مختلف الشیعة فی احکام الشریعة. قم: مؤسسهٔ نشر اسلامی. 1413ق.
علیان، عیسی، محمد فاکر میبدی. «تناسب جرم و مجازات براساس آیات قصاص»، مطالعات تفسیری. س9، ش36، 1397، 29تا46.
علیدوست، ابوالقاسم. فقه و مصلحت. تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشهٔ اسلامی. 1395.
فخرالمحققین، محمدبن‌حسن. ایضاح الفوائد فی شرح اشکالات القواعد. قم: اسماعیلیان. ۱۳۸۷ق.
فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد. العین. قم: دار الهجرة. 1409ق.
فلچر، جورج‌پی. مفاهیم بنیادین حقوق کیفری. ترجمهٔ سیدمهدی سیدزاده ثانی. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی. 1384.
فیومی، احمدبن‌محمد. المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: دار الهجرة. ۱۴۱۴ق.
کلینی، محمدبن‌یعقوب. الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة. 1407ق.
مجلسی، محمدباقربن‌محمدتقی. مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول. بیروت: دار الکتب الإسلامیة. ۱۴۱۵ق.
محقق حلی، جعفربن‌حسن. شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: اسماعیلیان. چاپ‌دوم، ۱۴۰۸ق.
محقق داماد، مصطفی. تحلیل و بررسی احتکار از نظرگاه فقه اسلام. قم: اندیشه‌های نو در علوم اسلامی. ۱۳۶۲.
مظفر، محمدرضا. اصول الفقه. قم: اسماعیلیان. 1375.
مغنیه، محمدجواد. فقه الإمام جعفر الصادق. قم: انصاریان. 1379.
مفید، محمدبن‌محمد. المقنعة. قم: کنگرهٔ جهانی شیخ مفید. 1413ق.
مکارم شیرازی، ناصر. الفتاوی الجدیدة. قم: مدرسهٔ امام علی(ع). چاپ‌دوم، 1385.
مکارم شیرازی، ناصر. ‏تفسیر نمونه. قم: مدرسهٔ امام علی‌بن‌ابی‌طالب(ع). 1393.
منتظرى، حسینعلى. مبانی فقهی حکومت اسلامی. ترجمهٔ محمود صلواتى و ابوالفضل شکورى. بی‌جا: کیهان. 1409ق.
منتظری، حسینعلی. دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة. قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة. 1409ق.
نراقی، احمدبن‌محمدمهدی. مستند الشیعة فی احکام الشریعة. قم: آل‌البیت(ع) لإحیاء التراث. ۱۴۱۵ق.
نوری، حسین‌بن‌محمدتقی. مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. بیروت: آل‌البیت(ع). 1408ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 24 آذر 1402
  • تاریخ بازنگری 07 تیر 1403
  • تاریخ پذیرش 02 آبان 1403