فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

واکاوی تحلیلی تأثیر قواعد منطقی در گزاره‌های اصولی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مدرس سطوح عالیه و خارج اصول حوزهٔ علمیهٔ مشهد و عضو هیئت‌علمی جامعة المصطفی العالمیة خراسان
چکیده
تأثیر بسزای مسائل و قواعد منطقی در گزاره‌های اصولی و عملیات استنباط احکام شرعی پوشیده نیست تا آنجا که مباحث منطقی از مبادی علم اصول و از مبادی اجتهاد شمرده شده است.
بسیاری از اصولیان با تصریح خود و یا با بهره‌گیری عملی از قواعد منطقی در استدلال‌های خود، عملاً به تأثیر استفاده از دانش منطق در استنباط احکام تن داده‌ و در مقابل، عده‌ای نیز منکر کاربرد این علم در مسیر استنباط احکام بوده و برخی آن را از مصادیق خلط حقیقت و اعتبار دانسته‌اند.
در این نوشتار به‌هدف تقویت جایگاه عقل در اجتهاد، ابتدا رابطهٔ علم منطق با اصول‌ فقه را تبیین نموده و با رویکرد ‌توصیفی‌تحلیلی به پیشینۀ تاریخی تداخل مسائل علم منطق با علم اصول فقه پرداخته و پس از بیان مبادی منطقی علم اصول، دیدگاه اصولیان را در خصوص جایگاه دانش منطق به‌عنوان یکی از مبادی اجتهاد مورد واکاوی قرار داده‌ایم و ضمن پاسخ‌گویی به شبهات، با اشاره به نمونه‌هایی از کاربرد مباحث و قواعد منطقی در گزاره‌های اصولی و عملیات استنباط احکام فقهی، توقف اجتهاد بر فراگیری اکثر قواعد و مصطلحات علم منطق را اثبات نموده‌ایم.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم
آخوند خراسانی، محمدکاظم‌بن‌حسین. کفایة‌ الأصول. قم: آل‌البیت(ع)‏. چاپ‌اول، 1409ق.
آملى، هاشم. مجمع الأفکار و مطرح الأنظار. قم: المطبعة العلمیة. چاپ‌اول، 1395ق.
ابن‌ابى‌جمهور، محمدبن‌زین‏الدین. کاشفة الحال عن احوال الإستدلال. بیروت: ام القری. چاپ‌اول، 1416ق.
ابن‌تیمیه، احمدبن‌عبدالحلیم. الردّ علی المنطقیّین. بیروت: الریّان. چاپ‌اول، 1426ق.
ابن‌حزم، علی‌بن‌احمد. الفصل فی الملل و الاهواء و النّحل. بیروت: دار الجیل. چاپ‌دوم، 1416ق.
ابن‌صلاح، عثمان‌بن‌عبدالرحمن. فتاوى و مسائل ابن‌الصلاح فی التفسیر و الحدیث و الأصول و الفقه و معه ادب المفتی و المستفتی. بیروت: دار المعرفة. چاپ‌اول، 1406ق.
ابن‌قدامه، عبدالله‌بن‌احمد. روض‍ة ال‍ن‍اظر و ج‍ن‍ة ال‍م‍ن‍اظر ف‍ی‌ اص‍ول‌ ال‍ف‍ق‍ه‌ ع‍ل‍ی‌ م‍ذه‍ب‌ الام‍ام‌ اح‍م‍دب‍ن‌ح‍ن‍ب‍ل‌. ریاض: رشد. چاپ‌اول، 1413ق.
ابن‌حزم، علی‌بن‌محمد. التقریب لحدّ المنطق ذیل رسائل ابن‌حزم الاندلسی. به‌تحقیق احسان عباس. بیروت: المؤسسة العربیة. چاپ‌دوم، 1987م.
ارموی هندی، محمدبن‌عبدالرحیم. الفائق فی اصول‌ الفقه. به‌تحقیق علی عمیرینی. 1415ق.
اصفهانی، محمدحسین. نهایة ‌الدرایة فی شرح ‌الکفایة. قم: سیدالشهداء(ع). چاپ‌اول، 1374.
اصفهانى، محمد‌حسین. بحوث فی الأصول. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌دوم، 1416ق.
انصاری، فرید. المصطلح الأصولی عند الشاطبی. القاهره: دار السلام. چاپ‌اول، 1424ق.
انصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین. فرائد الأصول. قم: مؤسسة النشر الاسلامی. چاپ‌پنجم، 1416ق.
انصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین. کتاب المکاسب. قم: کنگرهٔ جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى‌. 1415ق.
بصری، محمدبن‌علی. المعتمد فی اصول‌ الفقه. دمشق: المعهد العلمی الفرنسی. 1384ق.
بهبهانى، محمدباقربن‌محمداکمل. الرسائل الأصولیة. قم: موسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی‏. چاپ‌اول، 1416ق.
تونى، عبدالله‌بن‌محمد. الوافیة فی اصول‌ الفقه. قم: مجمع الفکر ‌الإسلامی. چاپ‌دوم، 1415ق.
حارثی، وائل‌بن‌سلطان. علاقة علم اصول‌ الفقه بعلم المنطق. بیروت: مرکز نماء للبحوث و الدراسات. چاپ‌اول، 2012م.
حائری اصفهانى، محمدحسین‌بن‌عبدالرحیم.‏ الفصول الغرویة فی الأصول الفقهیة. قم: دار احیاء العلوم الاسلامیة‏. چاپ‌اول، 1404ق.
حکیم، محمدکاظم. المدخل الى علم الأصول دروس فی مبادى علم الأصول. قم: دار الفقه. چاپ‌اول، 1421ق.
حلی، حسین. اصول‌ الفقه. قم: مکتبة الفقه و الأصول المختصه‏. چاپ‌اول، 1432ق.
حیدری، علی‌نقی. اصولالإستنباط. قم: لجنة ادارة الحوزة العلمیة‏. چاپ‌اول، 1412ق.
خمینی، روح‌الله. الرسائل. قم: اسماعیلیان‏. چاپ‌اول، 1410ق.
خمینی، روح‌الله. تنقیح الأصول. به‌تقریر حسین تقوی اشتهاردی. تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره). چاپ‌اول، 1418ق.
خمینی، مصطفی. تحریرات ‏فی الأصول. قم: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره). چاپ‌اول، 1418ق.
خویی، ابوالقاسم. دراسات ‏فی‏ علم ‏الأصول. به‌تقریر سیدعلی هاشمی شاهرودی. قم: مؤسسۀ دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع)‏. چاپ‌اول، 1419ق.
خویی، ابوالقاسم. مصباح الأصول. به‌تقریر محمدسرور واعظ حسینی بهسودی. قم: داوری. چاپ‌اول، 1422ق.
خویی، ابوالقاسم. التنقیح فی شرح العروة الوثقى. قم: زیرنظر جناب آقاى لطفى. چاپ‌اول، 1418ق.
خویی، ابوالقاسم. محاضرات فی اصول الفقه. به‌تقریر محمداسحاق فیاض. قم: انصاریان. چاپ‌چهارم، بی‌تا.
رشاد، علی‌اکبر. «بررسی انتقادی مبادی‌پژوهی اصولیون؛ مطالعهٔ موردی «مفهوم‌شناسی» و «جایگاه‌شناسی» مبادی علم»، فصلنامهٔ کتاب نقد. س12، ش55تا56، تابستان و پاییز1389، 13تا71.
رشتى، حبیب‏الله‌بن‌محمدعلی. بدائع‌ الأفکار. قم: آل‌البیت(ع). چاپ‌اول، بی‌تا.
زرکشی، محمدبن‌بهادر. البحر المحیط فی اصول‌ الفقه. کویت: دار الصفوة. چاپ‌دوم، 1423ق.
سبحانی، جعفر. الرسائل الأربع: قواعد اصولیة و فقهیة. قم: امام صادق(ع). چاپ‌اول، 1415ق.
سبحانی، جعفر. الموجز فی اصول الفقه. قم: امام صادق(ع). 1428ق.
سبحانی، جعفر. الوسیط فی اصول‌ الفقه. قم: مؤسسهٔ امام صادق(ع). چاپ‌چهارم، 1388.
سبزواری، هادی‌بن‌مهدی. شرح منظومه. قم: علامه. 1361.
سلطان‌العلماء، حسین‌بن‌محمد. تعلیقة على حاشیة الأستاد على الفرائد. اراک: مطبعة الموسویة. چاپ‌اول، بی‌تا.
سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌بکر. صون المنطق و الکلام عن فن المنطق و الکلام. بیروت: دار الکتب العلمیة. چاپ‌اول، 1427ق.
شعرانى، ابوالحسن. المدخل الى عذب المنهل فی اصول الفقه. قم: الهادی(ع). چاپ‌اول، 1373.
شهابی، محمود. تقریرات اصول. تهران: چاپخانهٔ حاج محمدعلی علمی. 1321.
شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی. مسالک الأفهام الى تنقیح شرائع الإسلام‌. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة. چاپ‌اول، 1413ق.
شیخ بهایى، محمدبن‌حسین. زبدة الأصول. قم: شریعت. چاپ‌اول، 1383.
شیرازی، احمد. تعلیقات الفصول فی الأصول. نجف اشرف: مطبعة الآداب. چاپ اول، 1386.
شیرازی، سیدعبدالله. عمدة الوسائل فی الحاشیة على الرسائل‏. مشهد: مؤسسة امیرالمؤمنین(ع) للشئون العلمیة و الخیریة‏. چاپ‌چهارم، 1427ق.
صالحی مازندرانی، اسماعیل. شرح کفایة ‌الأصول. قم: صالحان. چاپ‌اول، 1382.
صدر، محمدباقر. بحوث ‏فی ‏علم‏ الأصول. به‌تقریر سیدمحمود هاشمی شاهرودی. بیروت: دار الإسلامیة. چاپ‌اول، 1417ق.
صدر، محمدباقر. دروس ‏فی ‏علم ‏الأصول. بیروت: دار المنتظر. چاپ‌اول، 1405ق.
طباطبایی، محمدحسین. اصول فلسفه و روش رئالیسم. با مقدمه و پاورقی مرتضی مطهری. تهران: مؤسسۀ چاپ و صحافی شرکت افست سهامی عام، بی‌تا.
طباطبایی، محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌پنجم، بی‌تا.
طباطبایی، محمدحسین. حاشیة ‌الکفایة. قم: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی. چاپ‌اول، بی‌تا.
طباطبایی، محمدحسین. رسائل سبعة. قم: بنیاد علمی و فکری استاد علامه محمدحسین‌ طباطبائی، بی‌تا‌.
عراقی، ضیاءالدین. نهایة‌ الأفکار. به‌تقریر محمدتقی بروجردی نجفی. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌سوم، 1417ق.‏
علامه حلی، حسن بن یوسف. تهذیب الوصول الى علم الأصول. لندن: موسسة الامام علی علیه‌السلام‏. چاپ اول، 1380.
علی‌پور، مهدی. درآمدی به تاریخ علم اصول. قم: مرکز جهانی علوم اسلامی. چاپ‌اول، 1382.
غزالی، محمدبن‌محمد. المستصفی من علم‌ الأصول. مصر: دار الصادر. چاپ‌اول، 1322ق.
فاضل لنکرانی، محمد. دراسات فی الاصول. قم: مرکز فقهی الائمة الاطهار(ع). چاپ‌اول، 1430ق.
فخر رازی، محمدبن‌عمر. المحصول فی علم اصول‌ الفقه. بیروت: الرسالة. چاپ‌سوم، 1418ق.
فخرالمحققین، محمدبن‌حسن. ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. قم: اسماعیلیان. 1387.
فضلی، عبدالهادی. دروس فی اصول الفقه الإمامیة. بیروت: المرکز الغدیر للدراسات الإسلامیة. چاپ‌دوم، 1427ق.
قطب‌الدین رازى‏، محمدبن‌محمد. تحریر القواعد‌ المنطقیة فی شرح الرسالة‌ الشمسیه. قم: بیدار. چاپ‌دوم، 1384.
کاشف‌الغطاء، على‌بن‌محمدرضا. النور الساطع فی الفقه النافع. نجف: الآداب. چاپ‌اول، 1381ق.
کجورى شیرازى، محمدمهدى. الاجتهاد و التقلید. قم: نهاوندی. چاپ‌اول، 1380.
گرجی، ابوالقاسم. «تأثیر منطق در علم اصول»، فصلنامۀ حوزه. ش7، آذر و دی 1363، 34تا52 .
گرجی، ابوالقاسم. ادوار اصول ‌الفقه. تهران: میزان. چاپ‌اول، 1385.
گرجی، ابوالقاسم. تاریخ فقه و فقها. تهران: سمت‏. چاپ‌سوم، 1421ق.
گرجی، ابوالقاسم. نگاهی به تحول علم اصول. تهران: بنیاد بعثت واحد تحقیقات اسلامی‏. چاپ اول، 1361.
لاریجانی، صادق. فلسفۀ علم اصول. قم: مدرسۀ علمیۀ ولی‌عصر(عج). چاپ‌اول، بی‌تا.
محمدی، ابوالحسن. مبانی استنباط حقوق اسلامی. تهران: دانشگاه تهران. چاپ‌پانزدهم، 1381.
علی‌پور، مهدی و حسنی، حمیدرضا. «علوم اعتباری و روش‏های واقع‏گرایانه». جایگاه‌شناسی علم اصول؛ گامی به سوی تحول. قم: مرکز مدیریت حوزۀ علمیۀ قم. 1385.
مظفر، محمدرضا. اصول الفقه. قم: مؤسسة النشر الإسلامى. چاپ‌پنجم، 1430ق.
مکارم شیرازی، ناصر. انوار الأصول. به‌تقریر احمد قدسی. قم: مدرسة الإمام علی‌بن‌ابی‌طالب(ع). چاپ‌دوم، 1428ق.
موسوی قزوینى، على. تعلیقة على معالم الأصول. قم: مؤسسة النشر الإسلامی‏. چاپ‌اول، 1427ق.
موسوى گلپایگانى، جمال‌الدین. رسائل. نجف: مطبعة الحیدریة. چاپ‌اول، 1370ق.
میرزاى قمى‏، ابوالقاسم‌بن‌محمدحسن. القوانین المحکمة فی الأصول. قم: مؤسسة احیاء الکتب الإسلامیه. چاپ‌اول، 1430ق.
نائینی، محمدحسین. فوائد الأصول. به‌تقریر محمدعلی کاظمینی خراسانی. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌اول، 1376.
نراقى، مهدى‌بن‌ابی‌ذر. انیس المجتهدین فی علم الأصول. قم: بوستان کتاب. چاپ‌اول، 1388.
نراقی، مهدى‌بن‌ابی‌ذر. تجرید الأصول. قم: نشر سید مرتضی. چاپ اول، 1384.
نشار، علی سامی. مناهج البحث عند مفکری الاسلام و اکتشاف المنهج العلمی فی العالم الاسلامی. بیروت: دار النهضة ‌العربیة. چاپ‌اول، 1404ق.
یزدی، ملاعبدالله‌بن‌حسین. الحاشیة علی تهذیب المنطق. قم: دار التفسیر. 1432ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 13 آذر 1401
  • تاریخ بازنگری 22 اسفند 1401
  • تاریخ پذیرش 10 اردیبهشت 1402