فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

اعتبارسنجی کارایی فیلم و عکس در اثبات رابطۀ نامشروع(نقد رأی شعبۀ 24 دیوان عالی کشور)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه فقه و حقوق خصوصی، دانشگاه شهید مطهری(ره)، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری گروه فقه و حقوق خصوصی، دانشگاه شهید مطهری(ره)، تهران، ایران
چکیده
ورود روزافزون داده‌های تصویری به فرایندهای قضایی، چالش‌های نوینی را در نظام ادله اثبات دعوا پدید آورده است. این پژوهش با هدف اعتبارسنجی کارایی فیلم و عکس در جرائم منافی عفت، به نقد مبانی رأی شعبه ۲۴ دیوان عالی کشور در استناد به لوح فشرده برای نقض حکم برائت می‌پردازد. یافته‌های این تحقیق توصیفی-تحلیلی نشان می‌دهد که اولاً، وظیفهٔ قاضی احراز حقیقت قضایی بر پایهٔ مستندات پرونده است و علم شخصی خارج از آن وجاهت ندارد. ثانیاً، حتی با فرض پذیرش حجیت عام علم دادرس، در جرائم منافی عفت به دلیل سیاست شرعی بزه‌پوشی و مفاد ماده ۱۰۲ قانون آیین دادرسی کیفری مبنی بر ممنوعیت تعقیب و تحقیق، ادله شرعی اقرار و شهادت (موضوع مواد ۱۷۲ و ۱۹۹ قانون مجازات اسلامی) «موضوعیت» دارند و علم قاضی نمی‌تواند جایگزین آن‌ها شود. ثالثاً، حتی با فرض طریقیت ادله، آگاهی حاصل از فیلم و عکس به دلیل واسطه‌های فنی و امکان تحریف، تقطیع، جعل و تولید محتوای مصنوعی، به‌ویژه با فناوری دیپ‌فیک، علمی «حدسی» است نه «حسی»؛ ازهمین‌رو، توان اثباتی در امور حدّی ندارد. در نتیجه، استناد دیوان عالی کشور به داده‌های تصویری مبهم، با قاعده فقهی «درء» مغایر بوده و رأی دادگاه بدوی مبنی بر برائت متهمان با موازین فقهی و اصول دادرسی عادلانه انطباق بیشتری دارد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آبی، حسن‌بن‌ابی‌طالب. کشف الرموز فی شرح المختصر النافع. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. ۱۴۰۸ق.
آشتیانی، محمدحسن‌بن‌جعفر. کتاب القضاء. قم: زهیر. ۱۳۸۳.
آشوری، محمد. آیین دادرسی کیفری. تهران: سمت. 1389.
ابن‌ادریس، محمدبن‌احمد. موسوعة ابن‌ادریس الحلی. قم: دلیل ما. ۱۳۸۷.
ابن‌بابویه، محمدبن‌علی. کتاب من لایحضره الفقیه. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. ۱۳۶۳.
ابن‌براج، عبدالعزیزبن‌نحریر. المهذب. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. ۱۴۰۶ق.
ابن‌حمزه، محمدبن‌علی. الوسیلة الی نیل الفضیلة. قم: کتابخانهٔ آیت‌الله مرعشی. ۱۴۰۸ق.
ابن‌زهره، حمزة‌بن‌علی. غنیة النزوع الی علمی الاصول و الفروع. قم: امام صادق(ع). ۱۴۱۷ق.
ابن‌سعید، یحیی‌بن‌احمد. الجامع للشرائع. قم: سید‌الشهدا. ۱۴۰۵ق.
ابوالصلاح حلبی، تقی‌بن‌نجم. الکافی فی الفقه. اصفهان: کتابخانهٔ امام علی(ع). بی‌تا.
انصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین. القضاء و الشهادات. قم: کنگرهٔ شیخ اعظم انصاری. ۱۴۱۵ق.
بهرامی، بهرام. ادلهٔ اثبات. تهران: نگاه بینه. ۱۳۸۷.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش. ۱۳۹۲.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. دائرة المعارف علوم اسلامی قضایی. تهران: گنج دانش. ۱۳۹۶.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. «علم آزاد در گردش ادلهٔ اثبات دعوا در حقوق اسلام»، دانشکدهٔ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران. ش۲۱، ۱۳۵۸، ص 60 تا 79.
جوادی آملی، عبدالله. خمس رسائل. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. ۱۳۶۳.
حر عاملی، محمدبن‌حسن. تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة. قم: آل‌البیت(ع). ۱۴۱۶ق.
حسینی حائری، کاظم. القضاء فی الفقه الاسلامی.  قم: مجمع فکر اسلامی. ۱۴۲۳ق.
خالقی، علی.  نکته‌ها در قانون آیین دادرسی کیفری. تهران: شهر دانش. ۱۳۹۴.
خامنه‌ای، سیدمحمد. علم قاضی. تهران: تک. ۱۳۹۰.
خمینی، روح‌الله. تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی. ۱۳۹۲.
خوانساری، سیداحمد. جامع المدارک فی شرح مختصر النافع.  تهران: صدوق. ۱۳۵۵.
خویی، سیدابوالقاسم.  موسوعة الامام الخویی.  قم: احیاء آثار امام خویی. ۱۴۱۸ق.
دیانی، عبدالرسول. ادلهٔ اثبات دعوا در امور مدنی و کیفری. تهران: تدریس. ۱۳۸۵.
زارعی سبزواری، عباسعلی. القواعد الفقهیة فی فقه الامامیة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. ۱۴۳۰ق.
سبحانی، جعفر.  نظام القضاء و الشهادة فی الشریعة الاسلامی الغراء. قم: امام صادق(ع). ۱۴۱۸ق.
سیدمرتضی، علی‌بن‌حسین. الانتصار. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. ۱۴۱۵ق.
شمس، عبدالله.  ادلهٔ اثبات دعوا. تهران: دراک. ۱۳۹۵.
شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی. الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة. قم: داوری. ۱۴۱۰ق.
شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی. مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. قم: مؤسسهٔ معارف اسلامی. ۱۴۱۳ق.
طوسی، محمدبن‌حسن. الخلاف. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. ۱۴۰۷ق.
طوسی، محمدبن‌حسن. المبسوط فی فقه الامامیه. قم: مرتضوی. ۱۳۸۷.
شیری، عباس.  «دیپ‌فیک یا همانندسازی صوتی یا تصویری غیرواقعی در حقوق کیفری»، تحقیقات حقوقی.  ش۹۹، ۱۴۰۱، ص 143 تا 168.
DOI: 10.52547/jlr.2023.230618.2451
صاحب‌جواهر، محمدحسن. جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی. بی‌تا.
صدرزاده افشار، محسن. ادلهٔ اثبات دعوا در حقوق ایران. تهران: مرکز نشر دانشگاهی. ۱۳۸۵.
طباطبایی حکیم، محمدسعید. مسائل معاصرة فی فقه القضاء. نجف: دار الهلال. ۱۴۲۷ق.
طباطبائی کربلائی، علی‌بن‌محمدعلی. ریاض المسائل. قم: آل‌البیت. ۱۴۰۴ق.
عراقی، ضیاء‌الدین. کتاب القضاء. قم: مؤسسهٔ معارف اسلامی امام رضا(ع). ۱۳۷۹.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. قواعد الاحکام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. ۱۴۱۳ق.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. مختلف الشیعة فی احکام الشریعة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. ۱۳۷۴.
فتحی، حجت‌الله، محمد حسنی. شرح مبسوط قانون مجازات اسلامی. قم: دائرة المعارف اسلامی. ۱۳۹۹.
کاتوزیان، ناصر. اثبات و دلیل اثبات. تهران: میزان. ۱۳۹۲.
کریمی، عباس. ادلهٔ اثبات دعوا. تهران: میزان. ۱۳۹۶.
گرجی، ابوالقاسم. حدود و تعزیرات و قصاص. تهران: دانشگاه تهران. ۱۳۸۱.
گلدوزیان، ایرج. ادلهٔ اثبات دعوا. تهران: میزان. ۱۳۹۳.
گلدوزیان، ایرج. حقوق کیفری تطبیقی. تهران: جهاد دانشگاهی. ۱۳۷۴.
محقق حلی، جعفربن‌حسن. شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: اسماعیلیان. ۱۴۰۸ق.
مقتدایی، مرتضی. مفتاح الهدایة فی شرح تحریر الوسیلة.  تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی. بی‌تا.
مکارم شیرازی، ناصر. انوار الفقاهة. قم: مدرسهٔ امام علی(ع). ۱۳۷۷.
موسوی اردبیلی، عبدالکریم. فقه الحدود و التعزیرات. قم: جامعة المفید. 1427ق.
موسوی اردبیلی، عبدالکریم. فقه القضاء. قم: جامعة المفید. ۱۳۸۱.
میرمحمدصادقی، حسین. جرایم علیه اشخاص. تهران: میزان. ۱۳۸۶.
نوبهار، رحیم. اهداف مجازات‌ها در جرایم جنسی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی. ۱۳۸۹.
هاشمی شاهرودی، سیدمحمود. بایسته‌های فقه جزا. تهران: میزان. ۱۳۷۸.
هاشمی شاهرودی، سیدمحمود. فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع). قم: مؤسسهٔ دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت(ع). ۱۳۸۲.
هاشمی شاهرودی، سیدمحمود. قرائات فقهیه معاصره. قم: مؤسسهٔ دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت(ع). ۱۴۲۳ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 04 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 26 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش 18 خرداد 1404