امکان‌سنجی «تعزیر گفتاری» به‌مثابه یکی از اقسام تعزیر در فقه امامیه و حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

مجتبی جاویدی ¹

فرامرز فخرمعانی ²

¹ دانشیار گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکدهٔ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

² دانشجوی دکتری گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکدهٔ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران

10.22067/jfiqh.2025.91495.1893

چکیده

واکنش‌های تعزیری به فراخور حال شخص در زمان و مکان، گسترده و گوناگون‌اند‌. این گوناگونی بر پایۀ‌ اصل شخصی‌بودن مجازات‌ها و مصلحت‌سنجی استوار است. پرسش پژوهش حاضر آن است که آیا می‌توان در فقه امامیه و حقوق ایران، گونه‌ای تعزیر را با عنوان «تعزیر گفتاری» پذیرفت؟ فقیهان امامیه دراین‌باره دو رویکرد کلان اختیار کرده‌اند: شماری واکنش‌های گفتاری را تعزیر ندانسته‌ و گروهی دیگر، از مصادیق تعزیر به شمار آورده‌اند. در این جستار با بهره‌گیری از شیوۀ توصیفی‌تحلیلی این موضوع به بحث کشیده شده و یافته‌ها حاکی از آن است که مستند به آیات و روایات می‌توان ضمن پذیرش تعزیر گفتاری، این‌گونه تعزیر باتوجه‌به ویژگی‌های مرتکب دارای مراتبی شامل آگاهانیدن، پند، اندرز، سرزنش یا بیم‌دادن است. قانونگذار در موادی از قوانین جاری به‌صورت پراکنده، مصادیقی چون وعظ، تذکر کتبی، شفاهی، توبیخ و اخطار را برشمرده است، ولی نظر به پشتوانه‌های قرآنی و روایی، تعزیر گفتاری نباید در این موارد منحصر شود؛ بلکه باید به‌صورت گسترده‌تر و سازمان‌یافته‌تر در قوانین تعزیری مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

تعزیر گفتاری

اعلام

توبیخ

تهدید

وعظ

موضوعات

• فقه و حقوق جزا

---

مراجع

قرآن مجید. ترجمهٔ ناصر مکارم شیرازى. قم: دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامى. چاپ‌دوم، 1373.

آمدى، عبدالواحدبن‌محمد. تصنیف غرر الحکم و درر الکلم. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌اول، 1366.

ابن‌بابویه، محمدبن‌علی. کتاب من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسة النشر الإسلامى. چاپ‌دوم، 1413ق.

ابن‌شعبه، حسن‌بن‌علی. تحف العقول عن اخبار آل الرسول. قم: مؤسسة النشر الإسلامى. چاپ‌دوم، 1404ق.

ابن‌فارس، احمدبن‌فارس. معجم مقائیس اللغة. قم: مؤسسة النشر الإسلامى. چاپ‌اول، 1404ق.

ابن‌فهد حلی، احمدبن‌محمد. المهذب البارع فی شرح المختصر النافع. قم: مؤسسة النشر الإسلامى. چاپ‌اول، 1407ق.

ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم. لسان العرب. بیروت: دار الفکر. چاپ‌سوم، 1414ق.

ابوالصلاح حلبى، تقی‌بن‌نجم. الکافی فی الفقه. اصفهان: کتابخانهٔ عمومى امام امیرالمؤمنین(ع). چاپ‌اول، 1403ق.

بحرانى، یوسف‌بن‌احمد. الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: مؤسسة النشر الإسلامى. چاپ‌اول، 1405ق.

بهبهانى، محمدباقربن‌محمداکمل. مصابیح الظلام فی شرح مفاتیح شرائع‌الاسلام. قم: مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی. چاپ‌اول، 1424ق.

پهلوان، طیبه. «بررسی نهاد وعظ، توبیخ، تهدید در تعزیرات از منظر فقه امامیه و حقوق کیفری ایران»، ششمین کنفرانس بین‌المللی مطالعات اجتماعی، حقوق و فرهنگ عامه. تهران. 1401،

https://civilica.com/doc/1522805

ترحینی عاملی، سیدمحمدحسن. الزبدة الفقهیة فی شرح الروضة البهیة. قم: دار الفقه. چاپ‌چهارم، 1427ق.

جاویدی، مجتبی، رحیم کاظمی، زهرا آتشی. «روش‌شناسی مواجههٔ امام علی(ع) با محرمات فاقد کیفر معیّن؛ نقدی بر اطلاق قاعدهٔ «التعزیر لکل حرام»»، دو فصلنامهٔ پژوهشی پژوهشنامهٔ علوی. ش1، س13، بهار و تابستان1401، ص61تا91.

 https://doi.org/10.30465/alavi.2022.7949

جرجانی، ابوالفتح‌بن‌مخدوم. تفسیر شاهی. تهران: نوید. چاپ‌اول، 1404ق.

جزیرى، عبدالرحمن و دیگران. الفقه على المذاهب الأربعة و مذهب اهل البیت علیهم السلام. بیروت: دار الثقلین. چاپ‌اول، 1419ق.

جعفری لنگرودی، محمدجعفر. ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش. چاپ‌اول، 1363.

جوهرى، اسماعیل‌بن‌حماد. الصحاح، تاج اللغة و صحاح العربیة. بیروت: دار العلم. چاپ‌اول، 1410ق.

حسینی، سیدمحمد، فرامرز فخرمعانی. «مروت و شرطیت آن در تحقق عدالت از دیدگاه امامیه و شافعیه»، دو فصلنامهٔ مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی (فروغ وحدت). س17، ش56، پاییز و زمستان1400، ص 130تا141.

  20.1001.1.22520678.1400.17.56.9.5

حسینی، سیدمحمد، فرامرز فخرمعانی. حبس خانگی. اصفهان: دانشگاه شهید اشرفی اصفهانی. چاپ‌اول، 1402.

حمیرى، نشوان‌بن‌سعید. شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم. بیروت: دار الفکر المعاصر. چاپ‌اول، 1420ق.

خمینی، روح‌الله. توضیح المسائل. قم: مؤسسة النشر الإسلامى. چاپ‌هشتم، 1424ق.

خوانساری، سیداحمد. جامع المدارک فی شرح مختصر النافع. قم: اسماعیلیان. 1405ق.

خویی، سیدابوالقاسم. تکملة المنهاج. قم: مدینة العلم. چاپ بیست‌وهشتم، 1410ق.

خویى، سیدابوالقاسم. البیان فى تفسیر القرآن. قم: موسسة احیاء آثار الامام الخوئی. چاپ‌اول، 1430ق.

دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه. تهران: دانشگاه تهران. 1377.

راغب اصفهانى، حسین‌بن‌محمد. مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دار العلم-الدار الشامیة. چاپ‌اول، 1412ق.

زمخشرى، محمودبن‌عمر. الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فى وجوه التأویل. بیروت: دار الکتاب العربی. چاپ‌سوم، 1407ق.

سبزوارى، سیدعبدالاعلى. مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن. قم: دفتر معظم‌له. چاپ‌دوم، 1409ق.

شریف‌رضی، محمدبن‌حسین. نهج البلاغة. قم: مؤسسهٔ نهج البلاغة. چاپ‌اول، 1414ق.

شهید اول، محمدبن‌مکی. القواعد و الفوائد. قم: کتاب‌فروشی مفید. بی‌تا.

شهید ثانى، زین‌الدین‌بن‌على. مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسهٔ معارف اسلامی. چاپ‌اول، 1413ق.

صاحب‌بن‌عباد، اسماعیل‌بن‌عباد. المحیط فی اللغة. بیروت: عالم الکتاب. چاپ‌اول، 1414ق.

صاحب‌جواهر، محمدحسن. جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. چاپ‌هفتم، 1404ق.

صادقى، محمدهادی. جرایم علیه اشخاص؛ صدمات جسمانی. تهران: میزان. چاپ‌بیست‌ویکم، 1394.

صافى گلپایگانى، لطف‌الله. التعزیر، احکامه و حدوده. بی‌جا: بی‌نا. بی‌تا.

طالقانى، سیدمحمود. پرتوى از قرآن. تهران: شرکت سهامى انتشار. چاپ‌چهارم، 1362.

طباطبایی کربلایی، علی‌بن‌محمدعلی. ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. قم: آل‌البیت(ع). چاپ‌اول، 1418ق.

طباطبایی، سیدمحمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: الأعلمی. چاپ‌دوم، 1390ق.

طبرسى، فضل‌بن‌حسن. تفسیر جوامع الجامع. قم: مرکز مدیریت حوزهٔ علمیه. چاپ‌اول، 1412ق.

طبسى، نجم‌الدین. موارد السجن فی النصوص و الفتاوى. قم: مؤسسة النشر الإسلامى. چاپ‌اول، بی‌تا.

طوسى، محمدبن‌حسن. الخلاف. قم: مؤسسة النشر الإسلامى. چاپ‌اول، 1407ق.

طوسى، محمدبن‌حسن. المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة. چاپ‌سوم، 1387ق.

طوسى، محمدبن‌حسن. تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الإسلامیة. چاپ‎چهارم، 1407ق.

عامر، عبدالعزیز. التعزیر فی الشریعة الإسلامیة. قاهره: دار الفکر العربی. چاپ‌اول، 1389ق.

علامه حلى، حسن‌بن‌یوسف. تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة. قم: مؤسسهٔ امام صادق(ع). چاپ‌اول، 1420ق.

عیاشی، محمدبن‌مسعود. التفسیر. تهران: مکتبة العلمیة الإسلامیة. چاپ‌اول، 1380ق.

فاضل جواد، جوادبن‌سعید. مسالک الأفهام إلى آیات الأحکام. بی‌جا: بی‌نا. بی‌تا.

فاضل موحدی لنکرانی، محمد. تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة: الحدود. قم: مرکز فقهی ائمه اطهار(ع). چاپ‌اول، 1422ق.

فاضل هندى، محمدبن‌حسن. کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. قم: مؤسسة النشر الإسلامى. چاپ‌اول، 1416ق.

فخر رازى، محمدبن‌عمر. التفسیر الکبیر. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. چاپ‌سوم، 1420ق.

فراهیدى، خلیل‌بن‌احمد. کتاب العین. قم: هجرت. چاپ‌دوم، 1410ق.

فیض کاشانی، محمدبن‌شاه‌مرتضی. تفسیر الصافی. تهران: مکتبة الصدر. چاپ دوم، 1415ق.

قرشى بنابی، سیدعلى‌اکبر. قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الإسلامیة. چاپ ششم، 1412ق.

قطب راوندی، سعیدبن‌هبةالله. فقه القرآن. قم: کتابخانهٔ آیت‌الله مرعشی نجفی. چاپ‌دوم، 1405ق.

قطب، سید. فى ظلال القرآن. بیروت: دار الشروق. چاپ سی و پنجم، 1425ق.

کاشف‌الغطاء، جعفربن‌خضر. کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء. قم: مؤسسة النشر الإسلامى. چاپ‌اول، 1422ق.

کلینى، محمدبن‌یعقوب. الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة. چاپ‌چهارم، 1407ق.

گلپایگانی، سیدمحمدرضا. الدر المنضود فی احکام الحدود. قم: دار القرآن الکریم. چاپ‌اول، 1412ق.

مجلسى، محمدباقربن‌محمدتقی. بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. چاپ‌دوم، 1403ق.

مجلسى، محمدباقربن‌محمدتقی. ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار. قم: کتابخانهٔ آیت‌الله مرعشى نجفى. چاپ‌اول، 1406ق.

مجلسى، محمدتقى‌بن‌مقصودعلی. روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. قم: کوشانبور. چاپ‌دوم، 1406ق.

محقق داماد، سیدمصطفى. قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامى. چاپ‌دوازدهم، 1406ق.

مرتضی زبیدی، محمدبن‌محمد. تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر. چاپ‌اول، 1414ق.

مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی. دائرة المعارف بزرگ اسلامی. تهران: انتشارات مرکز. 1398.

مقدس اردبیلى، احمدبن‌محمد. زبدة البیان فی أحکام القرآن. تهران: المکتبة المرتضویة. چاپ‌اول، بی‌تا.

مقدس اردبیلى، احمدبن‌محمد. مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: مؤسسة النشر الإسلامى. چاپ‌اول، 1403ق.

مکارم شیرازی، ناصر. استفتائات جدید. قم: مدرسهٔ امام علی‌بن‌ابی‌طالب(ع). چاپ‌دوم، 1427ق.

مکارم شیرازى، ناصر. تعزیر و گستره‌ٔ آن. قم: مدرسهٔ امام علی‌بن‌ابی‌طالب(ع). چاپ‌اول، 1425ق.

منتظرى، حسینعلى. دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة. قم: تفکر. چاپ‌دوم، 1409ق.

منتظرى، حسینعلى. رسالهٔ استفتائات. قم: دفتر معظم‌له. چاپ‌اول، بی‌تا.

موسوى اردبیلى، سیدعبدالکریم. فقه الحدود و التعزیرات. قم: جامعة المفید. چاپ‌دوم، 1427ق.

مؤمن، محمد. مبانی تحریر الوسیلة: کتاب الحدود. تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینى. چاپ‌اول، 1422ق.

میرخلیلی، سیدمحمود. «مراتب تعزیر»، پژوهش‌های فقهی. ش4، س10، زمستان1393 ص677تا706.

  10.22059/jorr.2014.53577

میبدى، احمدبن‌محمد. کشف الاسرار و عدة الابرار. تهران: امیرکبیر. چاپ‌پنجم، 1371.

یزدی، محمد. فقه القرآن. قم: اسماعیلیان. چاپ‌اول، 1415ق.