امکان سنجی اجرای حد سرقت بدون مطالبه شاکی خصوصی از منظر فقه و حقوق موضوعه ایران

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

سیدمهدی احمدی نیک ¹

علی ریحانی اسد آباد ²

¹ استاد خارج فقه و اصول حوزه علمیه مشهد و دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق دانشگاه علوم اسلامی رضوی

² دانشجوی دکتری رشته فقه جزائی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران

10.22067/jfiqh.2025.95495.2053

چکیده

فقها جرائم را به سه دسته: حق الله محض، حق الناس محض و مشترک تقسیم نموده اند. در این که رسیدگی به جرائم حق اللهی نیازی به شکایت و مطالبه شاکی خصوصی ندارد  و جرائم حق الناسی الزاما باید شاکی طرح مرافعه نماید اختلافی نیست اما در جرائم مشترک مانند سرقت، سه دیدگاه وجود دارد: مشهور فقها، قطع ید را متوقف بر مطالبه شاکی خصوصی دانسته، مرحوم آیت الله خوئی با مشهور مخالفت نموده و مرحوم شیخ طوسی قائل به تفصیل شده بدین صورت که با وجود  اقرار متهم، نیازی به مطالبه مالک نیست اما در صورت وجود بیّنه تبرّعی، مطالبه مالباخته لازم است. عمده ترین دلیل مشهور، روایت حسین بن خالد و مهمترین دلیل دیدگاه دوم و سوم صحیحه فضیل است، مشهور به تصور موافقت صحیحه با نظر عامه، روایت ابن خالد را ترجیح داده اند. در پژوهش پیش رو که به روش توصیفی-تحلیلی انجام شده، پس از بررسی ادله، نتایج زیر حاصل گردید اولا: تعارضی بین دو روایت وجود ندارد ثانیا: نه در مرحله صدور و نه اجرای حکم، نیازی به مطالبه شاکی خصوصی نیست. ثالثا: هیچ تفاوتی در ادله اثبات جرم وجود ندارد

کلیدواژه‌ها

سرقت حدی

قطع ید

بیّنه تبرّعی

مطالبه شاکی

موضوعات

• فقه جزایی

---

مراجع

• قرآن کریم

  • ابن حنبل، أبو عبد الله أحمد بن محمد بن حنبل بن هلال بن أسد الشیبانی. مسند أحمد. بیروت: مؤسسة الرسالة .چاپ اول، 1421 هـ ق
  • ابن قدامة، أبو محمد موفق الدین عبد الله بن أحمد. المغنی. قاهره: مکتبة القاهرة ، 1388هـ ق
  • ابن قدامة، عبد الرحمن بن محمد بن أحمد بن قدامة المقدسی. الشرح الکبیر على متن المقنع.  بیروت: دار الکتاب العربی للنشر والتوزیع، أشرف على طباعته: محمد رشید رضا صاحب المنار. بی تا
  • ابن نعمان بغدادى، مفید، محمّد بن محمد بن نعمان. المقنعة. قم:کنگره جهانى هزاره شیخ مفید. چاپ اول، 1413 ه‍ ق.
  • اردبیلى، محمد بن على. جامع الرواة و ازاحة الاشتباهات عن الطرق و الأسناد. بیروت: دار الأضواء.‌ چاپ اول، 1403 ه ق‌.
  • اردبیلى، احمد بن محمد. مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. چاپ اول،1403 ه‍ ق.
  • اردبیلى، سید عبد الکریم موسوى. فقه الحدود و التعزیرات. قم: مؤسسة النشر لجامعة المفید رحمه الله. چاپ دوم، 1427 ه‍ ق.
  • اصفهانى، فاضل هندى، محمد بن حسن. کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. چاپ اول، 1416 ه‍ ق.
  • بهشتی، محمد حسن بهشتی « مطالعه تطبیقی مجازات سرقت در فقه مذاهب اسلامی » پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه. دانشکده الهیات و معارف اسلامی سال 1383
  • بیهقی، أحمد بن الحسین بن علی بن موسى ، أبو بکر البیهقی. السنن الکبرى. بیروت: دار الکتب العلمیة. چاپ دوم ، 1424 هـ ق
  • تبریزى، جواد بن على. أسس القضاء و الشهادة. قم: دفتر مؤلف. چاپ اول، بی تا.
  • حائرى، سید کاظم حسینى. القضاء فی الفقه الإسلامی. قم: مجمع اندیشه اسلامى. چاپ اول، 1415 ه‍ ق.
  • حرعاملی، محمد بن حسن. وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام چاپ اول، 1409 ه‍ ق.
  • حلبى، ابو الصلاح، تقى الدین بن نجم الدین. الکافی فی الفقه. اصفهان: کتابخانه عمومى امام امیر المؤمنین علیه السلام. چاپ اول، 1403 ه‍ ق.
  • حلی ، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى. إرشاد الأذهان إلى أحکام الإیمان. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. چاپ اول، 1410 ه‍ ق.
  • حلّى، ابن ادریس، محمد بن منصور بن احمد. السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. چاپ دوم،1410 ه‍ ق.
  • حلى، علامه، حسن بن یوسف. ترتیب خلاصة الأقوال فی معرفة الرجال. مشهد:آستان قدس رضوى، بنیاد پژوهشهاى اسلامى‌ ایران. 1381 ه ش‌.
  • حلّى، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى. إرشاد الأذهان إلى أحکام الإیمان. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. چاپ اول، 1410 ه‍ ق.
  • حلّى، علامه، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى. مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. چاپ دوم، 1413 ه‍ ق.
  • حلّى، محقق، نجم الدین، جعفر بن حسن. شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان. چاپ دوم، 1408 ه ق.
  • حلّى، محقق، نجم الدین، جعفر بن حسن. نکت النهایة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. چاپ اول، 1412 ه‍ ق.
  • خمینى، سید روح اللّه موسوى. تحریر الوسیلة. قم: مؤسسه مطبوعات دار العلم. چاپ اول، بی تا
  • خویى، سید ابوالقاسم موسوی. معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة. بی جا بی تا.
  • خویى، سید ابو القاسم موسوى. مبانی تکملة المنهاج. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی ره. چاپ اول، 1422 ه‍ ق.
  • سبزوارى، محقق، محمد باقر بن محمد مؤمن. کفایة الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. چاپ اول، 1423 ه‍ ق.
  • سلیمانی، بلاغی فتح اله «بررسی فقهی و حقوقی موضوع سرقت در فقه اسلامی» پایان نامه کارشناسی ارشد. مرکز پیام نور تهران. دانشکده الهیات و معارف اسلامی 1388
  • الشافعی أبو عبد الله محمد بن إدریس بن العباس بن عثمان بن شافع بن عبد المطلب بن عبد مناف المطلبی القرشی المکی. الأم للشافعی. بیروت: دار المعرفة. 1410هـ ق.
  • شاهرودى، سید محمود هاشمى. بایسته‌هاى فقه جزا. تهران: نشر میزان ، نشر دادگستر. چاپ اول، 1419 ه‍ ق.
  • شیرازى، ناصر مکارم. أنوار الفقاهة - کتاب الحدود و التعزیرات (لمکارم). انتشارات مدرسة الإمام علی بن أبی طالب علیه السلام، قم: ایران، اول. 1418 ه‍ ق.
  • طرابلسى، ابن براج، قاضى، عبد العزیز. المهذب (لابن البراج). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. چاپ اول، 1406 ه‍ ق.
  • طوسى، ابو جعفر، محمد بن حسن. الاستبصار فیما اختلف من الأخبار. تهران: دار الکتب الإسلامیة. چاپ اول، 1390 ه‍ ق.
  • طوسى، ابو جعفر، محمد بن حسن. الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. چاپ اول،1407 ه‍ ق.
  • طوسى، ابو جعفر، محمد بن حسن. المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة. چاپ سوم، 1387 ه‍ ق.
  • طوسى، ابو جعفر، محمد بن حسن. النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوى. بیروت: دار الکتاب العربی، چاپ دوم، 1400 ه‍ ق.
  • طوسى، ابو جعفر، محمد بن حسن. تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الإسلامیة. چاپ چهارم، 1407 ه‍ ق.
  • عاملى، حرّ، محمد بن حسن. وسائل الشیعة. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام. چاپ اول. 1409 ه‍ ق.
  • عاملى، سید محمد حسین ترحینى. الزبدة الفقهیة فی شرح الروضة البهیة. قم: دار الفقه للطباعة و النشر. چاپ چهارم، 1427ه ق.
  • عاملى، شهید اول، محمد بن مکى. اللمعة الدمشقیة فی فقه الإمامیة. بیروت: دار التراث: الدار الإسلامیة. چاپ اول، 1410 ه‍ ق.
  • عاملى، شهید ثانى، زین الدین بن على. مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة. چاپ اول، 1413 ه‍ ق .
  • قمّى، سید صادق حسینى روحانى. فقه الصادق علیه السلام (للروحانی). قم: دار الکتاب : مدرسه امام صادق علیه السلام. چاپ اول، 1412 ه‍ ق.
  • قمّى، محمد مؤمن. الولایة الإلهیة الإسلامیة أو الحکومة الإسلامیة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. چاپ اول، 1425 ه‍ ق.
  • قمّى، محمد مؤمن، مبانی تحریر الوسیلة - القضاء و الشهادات. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى قدس سره. چاپ اول، 1422 ه‍ ق.
  • کشی، محمد بن عمر. رجال الکشی - اختیار معرفة الرجال (مع تعلیقات میر داماد الأسترآبادی) . قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام‏. چاپ اول، 1363ه ش‏ .
  • کشى، محمد بن عمر. رجال الکشی - إختیار معرفة الرجال، النص. مشهد: مؤسسة نشر دانشگاه مشهد. چاپ اول، 1409 ق ‏.
  • کلینى، ابو جعفر، محمد بن یعقوب. الکافی (ط - الإسلامیة). تهران: دار الکتب الإسلامیة. چاپ چهارم. 1407 ه‍ ق.
  • گلپایگانى، سید محمد رضا موسوى. الدر المنضود فی أحکام الحدود. قم: دار القرآن الکریم. چاپ اول،1412 ه‍ ق.
  • گلپایگانى، سید محمد رضا موسوى. کتاب الشهادات (للگلبایگانی). قم: جناب مقرر کتاب. چاپ اول، 1405 ه‍ ق.
  • لنکرانى، محمد فاضل موحدى. تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة - القضاء و الشهادات. قم: مرکز فقهى ائمه اطهار علیهم السلام. چاپ اول، 1420 ه‍ ق.
  • مجلسى اول، محمد تقى. روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانبور. چاپ دوم، 1406 ه‍ ق.
  • مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى. ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار. قم: کتابخانه آیه الله مرعشی نجفی‏. چاپ اول، 1406 ه ق.
  • مغربى، ابو حنیفه، نعمان بن محمد تمیمى. دعائم الإسلام. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام. چاپ دوم. 1385 ه‍ ق.
  • میر حسینی، حسن « بررسی فقهی و قانونی شرائط تحقق سرقت مستوجب حد » پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی سال 1370 ه ش
  • نجاشى، احمد بن على ، نجاشی، احمد بن على. رجال نجاشی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعه لجامعه المدرسین بقم المشرفه . چاپ ششم، 1365 ه ش‏.
  • نجفى، صاحب جواهر، محمد حسن. جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. چاپ هفتم، 1404 ه‍ ق.
  • نجفى، کاشف الغطاء، حسن بن جعفر بن خضر. أنوار الفقاهة - کتاب الشهادات (لکاشف الغطاء). نجف اشرف: مؤسسه کاشف الغطاء. چاپ اول، 1422 ه‍ ق.
  • نراقى، مولى احمد بن محمد مهدى. مستند الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام. چاپ اول، 1415 ه‍ ق.
  • نووی، أبو زکریا محیی الدین بن شرف النووی. المجموع شرح المهذب. قم: دار الفکر. بی‌تا.