قاعده «عدم خلو واقعه از حکم»: بازاندیشی در تأثیرات آن بر عملیات استنباط فقهی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

امیرمحمد زنگنه زاوه

طلبه سطح 4 حوزه علمیه قم، قم، ایران.

10.22067/jfiqh.2025.93759.1981

چکیده

قاعده «عدم خلوّ واقعه از حکم»، به مثابه اصلی بنیادین در فقه و اصول امامیه، بر این امر دلالت دارد که هیچ رویدادی در گستره حیات مکلفین، فاقد حکم شرعی نیست. این پژوهش، با عزیمت از فرض پذیرش این قاعده و با روش توصیفی-تحلیلی، به بازاندیشی در تأثیرات نظری و عملی آن بر فرآیند استنباط فقهی می‌پردازد. یافته‌های کلیدی نشان می‌دهد که «عدم خلو» نقشی تعیین‌کننده در گسترش قلمرو فقه به تمامی شئون حیات و تقویت ظرفیت آن برای نظام‌سازی دینی دارد. این قاعده، مبنایی نظری برای توجیه سازوکارهای پاسخگویی شریعت به مسائل متغیر و مستحدثه، از جمله از طریق نظریاتی چون «منطقةالفراغ» و تبیین اختیارات ولی امر، فراهم آورده و پویایی فقه را تضمین می‌نماید. علاوه بر این، در حوزه مباحث اصول فقه، «عدم خلو» به شدت مبانی نظریه «تخطئه» را در برابر «تصویب» تقویت نموده و بر فهم ماهیت «حکم ظاهری» و «لزوم فحص» تأثیرگذار است. در نهایت، این قاعده در دوران معاصر، فقه را به سمت ایفای نقشی فعالانه‌تر در عرصه «نظام‌سازی دینی» و ارائه راه‌حل‌های سیستمی برای چالش‌های پیچیده جوامع سوق می‌دهد. نتایج این پژوهش، اهمیت محوری قاعده «عدم خلو» را در ترسیم جامعیت دین، پویایی فقه، و ضرورت اجتهاد مستمر و نظام‌مند برجسته می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

عدم خلو واقعه از حکم

عملیات استنباط

گستره شریعت

منطقةالفراغ

ثابت و متغیر

نظام‌سازی دینی

موضوعات

• اصول فقه

---