فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

اعتبارسنجی شرط عدالت در آمر به معروف و ناهی از منکر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
اشتراط عدالت در باب امر به معروف و نهی از منکر از مسائل مهم فقهی است که همواره محل تأمل فقیهان بوده است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که آیا عدالت، شرط لازم برای آمر و ناهی است یا خیر؟ در این زمینه، سه دیدگاه اساسی مطرح شده است: گروهی عدالت را شرط نمی‌دانند و این فریضه را وظیفه‌ای عام می‌شمارند، برخی عدالت را شرط وجوب برمی‌شمارند و تنها افراد عادل را مخاطب این حکم می‌دانند، و عده‌ای دیگر عدالت را نه شرط وجوب، بلکه شرط واجب دانسته و تحقق آن را در مقام امتثال ضروری می‌دانند. این پژوهش با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی، ادله هریک از این دیدگاه‌ها را بررسی کرده و نشان می‌دهد که اولاً عدالت، شرط اجرای امر به معروف و نهی از منکر است و ثانیاً این عدالت، ماهیتی نسبی دارد؛ بدین معنا که آمر باید به معروفِ مأموربه پایبند باشد و ناهی باید از منکرِ منهی‌علیه اجتناب کند. بنابراین، عدالت در این باب نه به معنای مطلق آن، بلکه در ارتباط مستقیم با موضوع امر و نهی لحاظ شده است. این تبیین، با سازگاری بیشتر نسبت به ادله نقلی و عقلی، تصویری دقیق‌تر از جایگاه عدالت در تکالیف مشروط به آن ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم
ابن فارس، احمد. معجم مقاییس اللغه. قم: مکتب الاعلام الاسلامی. چاپ اول، 1404ق.
ابن ‌منظور، محمد بن مکرم. لسان العرب. بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع. چاپ سوم، 1414ق.
ابن‌ابی‌جمهور، محمد بن زین‌الدین. عوالی اللئالی. قم: دار سیدالشهداء للنشر. چاپ اول، 1405ق.
ابن‌بابویه، محمد بن علی. الخصال. قم: جامعه مدرسین. چاپ اول، 1362.
ابن‌غضائری، احمد بن حسین. الرجال لابن الغضائری. قم: دارالحدیث. چاپ اول، 1380.
ابن‌قولویه، جعفر بن محمد. کامل الزیارات. نجف: المطبعه المبارکه المرتضویه. چاپ اول، 1356ق.
ابوحیان، محمد بن یوسف. البحر المحیط. بیروت: دار الفکر. چاپ اول، 1420ق.
اجتهادی، محمدعلی. نهایه المأمول فی شرح کفایه الاصول. قم: مطبعه الاسلامیه. چاپ اول، 1411ق.
استرآبادی، محمدامین. الفوائد المدنیه. قم: موسسه النشر الاسلامی. چاپ دوم، 1426ق.
افندی، عبدالله بن عیسی‌بیگ. ریاض العلماء. بیروت: موسسه التاریخ العربی. چاپ اول، 1431ق.
امام خمینی، روح الله. تحریر الوسیله. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار الامام الخمینی. چاپ سوم، 1392.
ایروانی، علی. حاشیه المکاسب. قم: کتبی نجفی. چاپ دوم، 1379ق.
آخوند خراسانی، محمدکاظم. کفایه الاصول. قم: موسسه آل البیت لاحیاء التراث. چاپ اول، 1409ق.
آل‌کاشف‌الغطاء، محمدحسین. سوال و جواب. قم: موسسه کاشف الغطاء العامه. چاپ اول، بی‌تا.
بحرانی، یوسف بن احمد. الدرر النجفیه. بیروت: دار المصطفی (ص) لاحیاء التراث. چاپ اول، 1423ق.
بنیاد پژوهش‌های اسلامی. شرح المصطلحات الکلامیه. مشهد: مجمع البحوث الاسلامیه. چاپ اول، 1415ق.
بیضاوی، عبدالله بن عمر. انوار التنزیل. بیروت: دار احیاء التراث العربی. چاپ اول، 1418ق.
تبریزی، جواد. ارشاد الطالب فی شرح المکاسب. قم: دارالصدیقه الشهیده (س). چاپ ششم، 1389.
تبریزی، جواد. دروس فی مسائل علم الاصول. قم: دار الصدیقه الشهیده (س). چاپ دوم، 1387.
جوهری، اسماعیل بن حماد. الصحاح. بیروت: دارالعلم للملایین. چاپ سوم، 1404ق.
حب الله، حیدر. فقه الامر بالمعروف و النهی عن المنکر. بیروت: موسسه الانتشار العربی. چاپ اول، 2014م.
حسینی حائری، کاظم. القضاء فی الفقه الاسلامی. قم: مجمع الفکر الاسلامی. چاپ دوم، 1423ق.
حسینی حائری،‌ کاظم.‌ ولایه الامر فی عصر الغیبه.‌ قم: مجمع الفکر الاسلامی. چاپ دوم، 1424ق.
حسینی عاملی، محمدجواد. مفتاح الکرامه. قم: موسسه النشر الاسلامی. چاپ اول، 1419ق.
حکیم، محمدسعید. الکافی فی اصول الفقه. بیروت: دارالهلال. چاپ چهارم، 1428ق.
خوانساری، سید احمد. جامع المدارک. تهران: مکتبة الصدوق. چاپ دوم، 1355.
خوئی، سید ابوالقاسم. أجود التقریرات. قم: کتابفروشی مصطفوی. چاپ اول، بی‌تا.
خوئی، سید ابوالقاسم. الهدایه فی الاصول. قم: موسسه فرهنگی صاحب الامر (عج). چاپ اول، 1417ق.
خوئی، سید ابوالقاسم. فقه الشیعه. بی‌جا: بی‌نا. چاپ سوم، 1411ق.
خوئی، سید ابوالقاسم. موسوعه الامام الخوئی. قم: موسسه احیاء آثار الامام الخوئی. چاپ اول، 1418ق.
دیلمی، حسن بن محمد. ارشاد القلوب. قم: الشریف الرضی. چاپ اول، 1412ق.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دارالشامیه. چاپ اول، 1412ق.
روحانی، محمدصادق. فقه الصادق.  قم: آیین دانش. چاپ پنجم، 1435ق.
روضاتی، احمد. اجماعات فقهاء الامامیه. بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات. چاپ اول، 1432ق.
زبیدی، محمد بن محمد. تاج العروس. بیروت: دارالفکر. چاپ اول، 1414ق.
زمخشری، محمود بن عمر. الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دار الکتاب العربی. چاپ سوم، 1407ق.
سبحانی، جعفر. ارشاد العقول. قم: موسسه امام صادق علیه السلام. چاپ اول، 1426ق.
سبحانی، جعفر. الایضاحات السنیه للقواعد الفقهیه. قم: موسسه الامام الصادق (ع). چاپ اول، 1436ق.
سبزواری، محمدباقر. کفایه الفقه. قم: موسسه النشر الاسلامی. چاپ اول، 1381.
سیدمرتضی، علی بن حسین. أمالی المرتضی. قاهره: دارالفکر العربی. چاپ اول، 1998م.
سیفی، علی اکبر. دلیل تحریرالوسیله (الامر بالمعروف و النهی عن المنکر). قم: موسسه النشر الاسلامی. چاپ اول، 1415ق.
شاهرودی، محمود. موسوعه الفقه الاسلامی المقارن. قم: موسسه دائره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (ع). چاپ اول، 1432ق.
شبر، عبدالله. نخبه الشرحین. قم: انتشارات محبین. چاپ اول، 1425ق.
شرتونی، سعید. اقرب الموارد. تهران: دارالأسوه. چاپ اول، 1374.
الشریف‌الرضی، محمد بن حسین. نهج البلاغه. قم: هجرت. چاپ اول، 1414ق.
شمنی، احمد بن محمد. المنصف من الکلام. بی‌جا: ادب الحوزه. چاپ اول، بی‌تا.
شهیدی ‌تبریزی، میرفتاح. هدایه الطالب الی اسرار المکاسب. قم: دارالکتاب. چاپ اول، بی‌تا.
شیخ انصاری، مرتضی. مطارح الانظار. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره). چاپ اول، 1428ق.
شیخ ‌بهایی، محمد بن حسین. الاربعون حدیثا. قم: موسسه النشر الاسلامی. چاپ سوم، 1431ق.
شیخ‌حرعاملی، محمد بن حسن. وسائل الشیعه. قم: موسسه آل البیت. چاپ اول، 1409ق.
شیخ‌حرعاملی، محمد بن حسن. هدایه الامه. مشهد: مجمع البحوث الاسلامیه. چاپ اول، 1414ق.
صدر، محمد. ماوراء الفقه. بیروت: دار الاضواء. چاپ اول، 1430ق.
صدر، محمدباقر. دروس فی علم الاصول. قم: موسسه النشر الاسلامی. چاپ پنجم، 1418ق.
صدر، محمدباقر. مباحث الاصول. قم: دارالبشیر. چاپ اول، 1430ق.
طباطبایی قمی، تقی. مبانی منهاج الصالحین. قم: قلم الشرق. چاپ اول، 1426ق.
طبرسی، فضل بن حسن. مجمع البیان. تهران: ناصرخسرو. چاپ سوم، 1372.
طریحی، فخرالدین. مجمع البحرین. تهران: مکتبه المرتضویه. چاپ سوم، 1375.
طوسی، محمد بن حسن. المبسوط فی فقه الامامیه. تهران: مکتبه المرتضویه. چاپ سوم، 1387ق.
عراقی، ضیاءالدین. منهاج الاصول. بیروت: دارالبلاغه. چاپ اول، 1411ق.
فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله. کنز العرفان فی فقه القرآن. تهران: مرتضوی. چاپ پنجم، 1373.
فاضل‌لنکرانی، محمد. تفصیل الشریعه (الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، الشفعه، الصلح). قم: مرکز فقه الأئمه الاطهار. چاپ اول، 1430ق.
فاضل‌لنکرانی، محمد. تفصیل الشریعه (کتاب الحج). بیروت: دارالتعارف للمطبوعات. چاپ دوم، 1418ق.
فاضل‌لنکرانی، محمد. دراسات فی الاصول. قم: مرکز فقه الائمه الاطهار. چاپ اول، 1388.
فخرالمحققین، محمد بن حسن. ایضاح الفوائد. قم: اسماعیلیان. چاپ اول، 1387ق.
فراهیدی، خلیل بن احمد. العین. قم: دارالهجره. چاپ دوم، 1409ق.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب. القاموس المحیط. بیروت: دارالکتب العلمیه. چاپ اول، 1415ق.
فیومی، احمد بن محمد. المصباح المنیر. قم: دارالهجره. چاپ دوم، 1414ق.
قرشی، علی اکبر. قاموس قرآن. تهران: دارالکتب الاسلامیه. چاپ ششم، 1371.
قمی، علی‌بن‌ابراهیم. تفسیر القمی. قم: دارالکتاب. چاپ سوم، 1404ق.
کلینی، محمد بن یعقوب. الکافی. تهران: درالکتب الاسلامیه. چاپ چهارم، 1407ق.
مجلسی، محمدباقر. بحارالانوار. بیروت: داراحیاء التراث العربی. چاپ دوم، 1403ق.
مجلسی، محمدباقر. مرآه العقول. تهران: دارالکتب الاسلامیه. چاپ دوم، 1363.
محقق اردبیلی، احمد بن محمد. زبده البیان. تهران: مکتبه المرتضویه. چاپ اول، بی‌تا.
محقق اردبیلی، احمد بن محمد. مجمع الفائده و البرهان. قم: موسسه النشر الاسلامی. چاپ اول، بی‌تا.
محقق حلی، جعفر بن حسن. شرائع الاسلام. قم: اسماعیلیان. چاپ اول، 1408ق.
مروجی، علی. تمهید الوسائل. قم: موسسه النشر الاسلامی. چاپ اول، 1410ق.
مظفر، محمدرضا. اصول الفقه. قم: موسسه النشر الاسلامی. چاپ پنجم، 1388.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم. تفسیر القرآن الکریم. قم: بیدار. چاپ دوم، 1366.
منتظری، حسینعلی. دراسات فی ولایه الفقیه. قم: المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه. چاپ دوم، 1409ق.
موسوی خلخالی، محمدمهدی. الحاکمیة فی الاسلام. قم: مجمع الفکر الإسلامی. چاپ اول، 1383.
نجاشی، احمد بن علی. رجال النجاشی. قم: موسسه النشر الاسلامی. چاپ اول، 1365.
نجفی، زین‌العابدین. «مفهوم‌شناسی واژه عدالت در فقه امامیه»، انسان‌پژوهی دینی، دوره9، ش28، اسفند 1391، 141 تا 170.
نجفی، محمدحسن. جواهرالکلام. قم: موسسه دائره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (علیهم السلام). چاپ اول، 1421ق.
نوری همدانی، حسین. الامر بالمعروف و النهی عن المنکر بحوث فقهیه. قم: مهدی موعود (عج). 1434ق.
ورام، مسعود بن عیسی. مجموعه ورام. قم: مکتبه فقیه. چاپ اول، 1410ق.
هاشمی‌خوئی، میرزا حبیب الله. منهاج البراعه. تهران: مکتبه الاسلامیه. چاپ چهارم، 1400ق.
یزدی، محمدکاظم. العروه الوثقی. قم: موسسه النشر الاسلامی. چاپ اول، 1421ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 21 آذر 1404

  • تاریخ دریافت 06 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری 12 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 21 آذر 1404