فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

باز تحلیل روش اجتهادی امام‌خمینی و محقق‌خویی با تأکید بر کتاب البیع

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد سطوح عالی حوزه علمیه خراسان، مشهد، ایران
چکیده
این پژوهش با هدف مقایسه‌ی روش‌های اجتهادی امام خمینی و محقق خویی، به شیوه‌ی توصیفی-تحلیلی و تطبیقی، فرایندهای استنباطی این دو فقیه رابررسی کرده است. نکته‌ی محوری در تمایز روش این دو فقیه، در تحلیل جامع و مبتنی بر کاوش دقیق قرائن و شواهد متعدد توسط امام خمینی است. این در حالی است که رویکرد تطبیقی محقق خویی، بیشتر بر انطباق قواعد بر مصادیق تمرکز دارد. با وجود تفاوت‌های ماهوی در فرایند استنباط، همسویی غالب فتاوای نهایی این دو فقیه، اعتبار هر دو روش را تأیید می‌کند. با این حال، قابل تأمل است که گاه یک مسئله‌ی واحد، با روش تحلیلی به حکم ارشادی و با روش تطبیقی به حکم مولوی می‌انجامد. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که روش تحلیلی امام خمینی، نوآوری و عمق بیشتری به مباحث فقهی بخشیده و مزایایی چون کاهش تزلزل در رأی فقیه، تقلیل نیاز به اصول عملیه، و افزایش انطباق با شواهد را به همراه دارد همچنین، جامعیت مؤلفه‌های مورد استفاده در این روش فقیه را کمتر با تعارضات نصّی مواجه کرده و از تدوین استثنائات متعدد بی‌نیاز می‌سازد؛ امتیازاتی که در روش محقق خویی کمتر مشهود است، اگرچه روش ایشان از ساختار منسجم‌تر و نظم فکری دقیق‌تری در دسته‌بندی مباحث بهره‌مند است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

* قرآن کریم
ابراهیم زاده بخت آباد، کاظم و مبلغی، احمد. «باز تحلیل جایگاه فقه اقوال در روش اجتهادی امام خمینی». پژوهش‌های فقهی، دوره22، ش3، پاییز1404.
ابن براج، عبدالعزیز. المهذب. قم: جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه بقم، 1406ق.
ابن زهره، حمزه بن علی. غنیة النزوع إلی علمی الأصول و الفروع. محقق ابراهیم بهادری، قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام، 1417ق.
اصفهانى، محمدحسین. حاشیه المکاسب. قم: مجمع الذخائرالاسلامیه، بی‌تا.
انصاری، مرتضی.  فرائدالاصول، قم: مجمع الفکرالاسلامی، چاپ نهم، 1428ق.
انصاری، مرتضی. المکاسب. قم: دارالکتاب، چاپ سوم، 1410ق.
انصاری، مرتضی. کتاب الطهاره. قم: کنگره بزرگداشت شیخ انصاری، چاپ اول، 1415ق.
ایزدی، حسین. مکتب شناسی فقهی. قم: کتاب فردا، چاپ اول، 1403ش.
بروجردی، مرتضی. مستندالعروه الوثقی. (تقریرات درس سید ابوالقاسم خویی)، قم: مدرسه دارالعلم، چاپ اول،  1365ش.
توحیدی، محمدعلی. مصباح الفقاهه (تقریرات درس سید ابوالقاسم خویی). قم: مطبعه سیدالشهدا، چاپ دوم، بی‌تا.
الحائری، ابوعلی محمدبن اسماعیل. منتهی المقال. قم: مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، 1374ش.
حب الله، حیدر. تأثیرات مکتب اجتهادی آیت‌اللّه خوئی. ترجمه عبداللّه امینی، مهرنامه شماره ۱۲، خرداد1390ش. 
خمینی، سیدروح الله. الخلل فی الصلاة. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، 1392ش.
خمینی، سیدروح الله. تنقیح الاصول. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی(ره)، چاپ اول، 1418ق.
خمینی، سیدروح الله. کتاب البیع. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی(ره)، چاپ اول، 1392ش.
خمینی، سیدروح الله. الاجتهاد و التقلید. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی(ره)، 1392ش.
خوانساری، سید احمد بن یوسف، جامع المدارک فی شرح مختصرالنافع. قم:مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، 1405ق.
خویی، سیدابوالقاسم. موسوعة الإمام الخوئی. قم: موسسه احیاء آثار الامام الخویی(ره)، چاپ‌اول، 1418ق.
خویی، سیدابوالقاسم. مبانی تکمله المنهاج. قم: موسسه احیاء آثار الامام الخویی(ره)، چاپ‌اول، 1422ق.
خویی، سیدابوالقاسم. منهاج الصالحین. قم: مدینة العلم، چاپ اول، 1410ق.
خویی، سیدابوالقاسم. مصباح الأصول. قم: مؤسسه احیاء آثار الامام الخوئی، چاپ اول،  1422ق.
خویی، سیدابوالقاسم. مصباح الفقاهه من المعاملات. قم: نشر انصاریان، چاپ اول، 1417ق.
خویی، سیدابوالقاسم. صراط النجاه. قم: برگزیده، چاپ اول،  1416ق.
خویی، سیدابوالقاسم. التنقیح فی شرح العروه الوثقی. قم: موسسة احیاء آثار الامام الخوئی‏، 1418ق.
خویی، سیدابوالقاسم. فقه الشیعه. قم: موسسه آفاق، چاپ سوم، 1418ق.
ربانی، محمدحسن. مکاتب فقهی. مشهد: انتشارات دانشگاه رضوی، چاپ سوم، 1397ش.
ربانی، محمدباقر، «ظرفیت‌های مکتب فقهی امام خمینی(ره)(ره) در تولید فقه اجتماعی»، فقه و اجتهاد، سال هشتم، ش15، بهار و تابستان 1400.
شهید ثانی، زین‌‌الدین بن علی. مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. قم: موسسه المعارف الاسلامیه، 1413ق.
صدوق، محمد بن علی. علل الشرائع. قم: مکتبة الداوری، بی‌تا.
صادق زاده، محمدعلی و عشایری منفرد، محمد. «مقایسه روش‌شناختی شیخ انصاری و محقق خویی در بهره گیری استقلالی از اجماع برای استنباط حکم شرعی». پژوهش‌های اصولی، سال دهم، ش34،بهار1402.
ضیایی‌فر، سعید. مکتب فقهی امام خمینی. قم: موسسه چاپ و نشر عروج،1390ش.
طباطبایی یزدی، محمدکاظم. العروه الوثقی. قم: مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ‌اول، 1421ش.
طوسى، محمد بن حسن. المبسوط فی فقه الامامیه. محقق: محمدباقربهبودی، تهران: مکتبه المرتضویه، 1387ق.
طوسى، محمد بن حسن. العده فی اصول الفقه. تحقیق: محمدرضا انصاری، قم: بی‌نا.
طوسى، محمد بن حسن. المبسوط فی فقه الامامیه. محقق: محمدباقربهبودی، تهران: مکتبه المرتضویه، 1387ق.
علم الهدی، سیدمرتضی. الانتصار. قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1415ق.
علیدوست، ابوالقاسم. روش شناسی اجتهاد. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ‌اول، 1403.
فرامرزقراملکی، احد. روش‌شناسی مطالعات دینی. مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی، چاپ چهارم، 1387ش.
کاشف الغطاء، جعفر. کشف الغطاء. قم: دفترتبلیغات اسلامی، چاپ اول، 1381ش.
کشى، محمد بن عمر. رجال الکشی. مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، چاپ اول، 1409 ق. 
کلینى، محمد بن یعقوب. الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ‌چهارم، 1407ق.
مبلغی، احمد. درس خارج و گام‌های اجتهاد. قم: نشر اشراق حکمت، چاپ اول، 1398ش.
محقق حلی، جعفر بن حسن، گروهی از نویسندگان و ناصر مکارم شیرازی، المعتبر فی شرح المختصر، قم: مؤسسه سید الشهداء (ع)، 1364ش.
مفید، محمد بن محمد. المقنعة. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی، 1410ق.
نجفی، محمد حسن.جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: مؤسسه المرتضی العالمیه، چاپ اول، 1404ق.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 21 آذر 1404

  • تاریخ دریافت 22 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری 15 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش 21 آذر 1404