مستندات فقهی جهاد با مال: ماهیت و حکم شرعی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

محمدجواد عادلیان ¹

محمد عشایری منفرد ²

¹ دانشجوی گروه فقه سیاسی موسسه عالی فقه و علوم اسلامی، قم، ایران

² دانشیار گروه مترجمی، مجتمع زبان، ادبیات و فرهنگ‏شناسی، جامعة المصطفی العالمیة، قم، ایران

10.22067/jfiqh.2025.94250.2007

چکیده

در آیات متعددی از قرآن کریم، تعبیر جهاد با مال که از مصادیق جهاد اقتصادی است، مطرح شده اما علاوه بر ماهیت جهاد با مال، نسبت به حکم شرعی آن به ویژه در مستندات قرآنی، لازم است که بررسی دقیقی صورت پذیرد و با تکیه بر این منبع مشترک تمامی مذاهب اسلامی، لزوم جهاد با مال را در شرایط معاصر کشورهای اسلامی که در تقابل و نبرد نظامی با استکبار جهانی خسارت های زیادی متحمل شده اند، اثبات نمود. با بررسی صورت گرفته، روشن شد که نسبت به اصطلاح جهاد اختلافاتی در میان دانشمندان اسلامی فقهاء مطرح است و برخلاف تصویر رایج که جهاد را به تقابل نظامی با دشمن تعریف می‌نمایند، با استفاده از داده‌های کتابخانه‌ای و با تکیه بر تحلیل داده‌ها بر اساس استنباط فقهی اجتهادی روشن شد که جهاد در قرآن، به معنای مطلق مبارزه با دشمن است که این مبارزه شامل نظامی و اقتصادی و...است. بنابراین ماهیت جهاد با مال، تکلیفی بر عهده مسلمین است که با بذل مال خود در تقابل با دشمن، مبارزه نمایند. این بذل مال به حکم آیات متعدد قرآنی و سائر ادله، واجب شرعی کفائی است و از جمله تکالیف مالی بر عهده مسلمین در جهت مبارزه با دشمن است.

کلیدواژه‌ها

جهاد

جهاد با مال

انفاق

جهاد اقتصادی

جهاد مالی

فقه سیاسی

موضوعات

• فقه سیاسی

---

مراجع

1. قرآن کریم
1. ابن براج حلبی، عبدالعزیز. المهذب، النشر الاسلامی، 1406.
2. ابن فارس احمد بن فارس. معجم مقاییس اللغة، مکتب الإعلام الإسلامی. مرکز النشر، 1404.
3. ابن منظور محمد بن مکرم. لسان العرب، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع.
4. ابن‌عاشور محمدطاهر. التحریر و التنویر من التفسیر (إبن عاشور)، مؤسسة التاریخ العربی، 1420.
5. ابوالصلاح حلبی تقی، الکافی فی الفقه، مکتبة الامام امیرالمومنین ع علی، 1362.
6. ایروانی باقر. دروس تمهیدیة فی تفسیر آیات الأحکام، دار الفقه للطباعة و النشر، 1386.
7. آلوسی محمود بن عبدالله. روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، دار الکتب العلمیة، 1415.
8. جمعی از پژوهشگران. موسوعة الفقه الإسلامی طبقا لمذهب أهل البیت علیهم السلام، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (علیهم السلام)، 1423.
9. جوهری، اسماعیل بن حماد. الصحاح (للجوهری). دار العلم للملایین، 1404.
10. خوئی، سید ابوالقاسم. منهاج الصالحین (خویی)، مدینة العلم. آیت الله العظمی الخوئی، 1410.
11. راغب اصفهانی حسین بن محمد. مفردات ألفاظ القرآن. دار الشامیة، 1412.
12. رضا، محمد رشید. ‌تفسیر القرآن الحکیم (تفسیر المنار)، دار المعرفة، 1414.
13. روحانی، محمد صادق. فقه الصادق، آیین دانش، 1435.
14. زهدری حلی، نجم الدین. ایضاح ترددات الشرائع، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی قم، 1386.
15. سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌‌بکر. الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی (ره)، 1404 طبع بطهران سنة ١٣١٠.
16. شهید اول، محمد بن مکی. موسوعة الشهید الأول. ج، مکتب الاعلام الاسلامی فی الحوزة العلمیة. قم المقدسة. معاونیة الابحاث. مرکز العلوم و الثقافة الاسلامیة، 1430.
17. شهید ثانی، زین‌‌الدین بن علی. مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، مؤسسة المعارف الإسلامیة، 1413.
18. صاحب جواهر، محمدحسن بن باقر. جواهر الکلام (ط. القدیمة)، دار إحیاء التراث العربی.
19. طباطبایی، محمد حسین. المیزان فی تفسیر القرآن. مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1352.
20. طبرسی، فضل بن حسن. مجمع البیان، دار المعرفة، 1408.
21. طبری، محمد بن جریر. جامع البیان عن تاویل آی القرآن (تفسیر الطبری)، هجر، 1422.
22. عراقی، ضیاء‌الدین. شرح تبصرة المتعلمین (الطهارة إلی الإجارة)، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی، 1414.
23. علامه حلی، حسن بن یوسف. تذکرة الفقهاء (ط الحدیثة: الطهارة إلی الجعالة)، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، 1414.
24. فخر رازی، محمد بن عمر. التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، دار إحیاء التراث العربی، 1420.
25. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب. القاموس المحیط، دار الکتب العلمیة، 1415.
26. فیومی، احمد بن محمد. المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، مؤسسة دار الهجرة، 1414.
27. قرشی، علی اکبر. قاموس قرآن، دار الکتب الإسلامیة، 1371.
28. قطب، سید. فی ظلال القرآن، دار الشروق، 1408.
29. قمی مشهدی، محمد بن محمدرضا. تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، وزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامی. مؤسسة الطبع و النشر، 1367.
30. کاشف‌‌‌الغطاء، جعفر بن خضر. کشف الغطاء عن مبهمات شریعه الغراء. مهدوی.
31. کلینی، محمد بن یعقوب. الکافی (اسلامیه)، دار الکتب الإسلامیة، 1363.
32. محقق کرکی، علی بن حسین. جامع المقاصد فی شرح القواعد، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، 1414.
33. مرتضی زبیدی، محمد بن محمد. تاج العروس من جواهر القاموس، دار الفکر، 1414.
34. مشکینی اردبیلی، علی. مصطلحات الفقه. مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث. سازمان چاپ و نشر، 1392.
35. مصطفوى، حسن. التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، مرکز الکتاب للترجمة و النشر، تهران - ایران، اول، 1402 ه‍ ق.
36. مکارم شیرازی، ناصر. ‌تفسیر نمونه، دار الکتب الإسلامیة، 1374.
37. منکیو، گریگوری. مبانی علم اقتصاد، نشر نی، تهران- ایران، هجدهم، 1403.
38. میرزای قمی ابوالقاسم بن محمدحسن. جامع الشتات (میرزای قمی)، کیهان، 1371.

منابع لاتین

1. Frizell, Jakob ,rallying fiscal patriotism: war taxes in the contemporary world, Comparative Political Studies, Vol. 57(8), 1375-1405.
2. Bullock, Charles J. The Quarterly Journal of Economics, Oxford University Press, 31 (3), 357-379.

سایت

www.farsi.khamenei.ir