تبیین قاعده تقدم حقوق انسانی بر حقوق الهی از گذر استقراء شهید صدر

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

سعیده عدالتی ¹

سید محمد صادق موسوی ²

¹ دانش آموخته دوره دکتری فقه و حقوق جزا، دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران

² دانشیار گروه فقه و حقوق، دانشگاه شهید مطهری، تهران،ایران

10.22067/jfiqh.2025.91867.1912

چکیده

ارائه نظریه و قاعده فقهی-حقوقی در حوزه‌های گوناگون، نیازمند آن است که موضوع مورد نظر و کلیت آن، مستدل و مستند به ادله قطعی و یقینی و یا ظنی مستظهر به حجیت شرعی باشد. در مسأله تزاحم حق‌الله و حق‌الناس و ارائه رهیافت قاعده‌گونه برای آن، پژوهش پیش‌رو با گزینش دلیل استقراء از میان ادله برهانی، لفظی و استقرائی، به جمع‌آوری نمونه‌های تقدم حق‌الناس بر حق‌الله در امهات ابواب فقهی اعم از عبادات، معاملات و جزائیات، در سه ساحتِ فردی، گروهی و عمومیِ حق‌الناس پرداخته و ناتوانی در امتثال، وقوع حرج، ضرر غیرمتعارف و اساساً ضرر، تقیه، اکراه، اضطرار و در مجموع امتنان و عناوین ثانوی را وضعیت مشترک تمام مصادیقِ تقدم حق‌الناس بر حق‌الله یافته است. نگارنده با تبیین و واکاوی اختلاف آراء فقهی در این زمینه، به ضمیمه تجربه یقینی عقل و بیان ساز و کارِ چگونگی گذر از استقراء به قاعده از منظر شهید صدر، رهیافت نظریه تقدم حق‌الناس بر حق‌الله را سامان بخشیده و البته به تخصیص‌پذیری آن نیز باور دارد. تحقیق پیش رو از نوع تحقیقات بنیادین و البته کاربردی است که با تکیه بر روش توصیفی-تحلیلی و از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، به تبیین و تشریحِ قاعده تقدم حق‌الناس بر حق‌الله پرداخته است.

کلیدواژه‌ها

حق‌الله

حق‌الناس

تزاحم حق‌الله و حق‌الناس

تقدم اهم بر مهم

تقدم حق‌الناس بر حق‌الله

قاعده‌ تقدم حق-الناس بر حق‌الله

موضوعات

• اصول فقه

---