فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

اثرپذیری فیض کاشانی از محقق اردبیلی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموخته دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
2 استاد گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
3 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران
چکیده
فیض کاشانی ازجمله اندیشورانِ فقهی نو‌اندیش است که به‌رغم وابستگی به مسلک اخباری‌گری، مُبدع روشی نو در این مسلک بود. وی تک‌روی‌های فقهی و آرای ویژه‌ای نیز دارد که برخلاف مشهور فقها شناخته می‌شود. در جست‌وجوی نظام‌مند ریشه‌های تفکر فیض با رهیافت تاریخی و مقارنۀ دیدگاه فقهی وی با آرای محقق اردبیلی این واقعیت تردیدناپذیر آشکار می‌گردد که ایشان در برداشت از آیات و روایات و تکیه بر اصول و قواعد از افکار و روش استنباطی محقق اردبیلی اثر پذیرفته ‌است. در این جستار سعی بر این است که به‌روش توصیفی‌تحلیلی با اشاره به مواردی از فتاوای منفرد و غیرمشهور این دو فقیه که همسوی با یکدیگر است، به وجه مشترک آنان پی برده، سپس عواملی که سبب تأثیرپذیری فیض کاشانی از محقق اردبیلی شده ‌است، شناسایی گردد. درنهایت، روشن شده که فیض کاشانی با تکیه بر اصول و قواعد مهمی چون اصل سهولت، اصل جواز، اباحه و حلیت و قاعدۀ نفی حرج از شیوۀ استنباطیِ محقق اردبیلی پیروی کرده‌ است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم. ترجمۀ آیت الله ناصر مکارم شیرازی، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، ۱۳۵۵
نهج البلاغه ،شریف‌الرضی، ترجمۀ محمد دشتی، انتشارات پیام عدالت.
ابن‌ادریس، ‌محمدبن‌احمد. السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. ۱۴۱۰ق.
ابن‌بابویه، محمدبن‌علی. المقنع. قم: امام هادی. ۱۴۱۵ق.
ابن‌بابویه، محمدبن‌علی. کتاب من لا یحضره الفقیه. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. ۱۴۰۴ق.
ابن‌جنید اسکافی، محمدبن‌احمد. مجموعه فتاوی ابن‌جنید. به‌تحقیق علی‌پناه اشتهاردی. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. ۱۴۱۶ق.
ابن‌کثیر، اسماعیل‌بن‌عمر. تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دار الکتب العلمیة. ۱۴۱۹ق.
ابوداود، سلیمان‌بن‌اشعث. سنن ابی‌داود. قاهره: دار الحدیث. ۲۰۲-۲۷۵ق.
ابی‌الصلاح حلبی، تقی‌بن‌نجم. الکافی فی الفقه. به‌تحقیق رضا استادی. بی‌جا: کتابخانۀ امیرالمؤمنین. ۱۴۰۳ق.
استرآبادی، محمدامین. فوائد المدنیة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. ۱۴۱۶ق.
امامی کاشانی، محمد .هاشمی رفسنجانی، علی اکبر. موسوی بجنوردی، سید محمد «گزارشى از همایش بزرگداشت فیض کاشانى»، مجلۀ فقه اهل بیت علیهم السلام‌،  پاییز ۱۳۸۷ شماره ۵۵
انصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین. فرائد الاصول. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. ۱۴۱۶ق.
آل‌عصفور. حسین‌بن‌محمد. الانوار اللوامع فی شرح مفاتیح‌ الشرایع. قم: مجمع البحوث‌ العلمیة. بی‌تا.
بحرانی، یوسف‌بن‌احمد. الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهرة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. ۱۴۰۵ق.
ترمذی، محمدبن‌عیسی. سنن ترمذی. به‌تحقیق احمد محمد شاکر. ۲۰۹-۲۹۷ق.
جزایری، محمدجعفر. منتهی الدرایة فی توضیح الکفایة. بی‌جا: فقاهت. ۱۳۹۳.
جمعى از مؤلفان. «مبانی فقهی محقق اردبیلی»، مجلۀ حوزه. ش۵۳، ۱۳۷۱، ص ۶۰ تا ۸۵.
جوادی آملی، عبدالله. تفسیر موضوعی قرآن. بی‌جا: اسراء. ۱۳۹۸.
جوهری، ابونصر. الصحاح: تاج اللغة. بیروت: بی‌نا. ۱۴۰۱ق.
حر عاملی، محمدبن‌حسن. تفصیل وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة. قم: آل‌البیت(ع). ۱۴۰۹ق.
حسینی عاملی، محمدجواد. مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. ۱۴۱۹ق.
حسینی، احمد. روش فقهی محقق اردبیلی. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. بی‌تا.
حقی، اسماعیل‌بن‌مصطفی. روح البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار الفکر. بی‌تا.
حکیم، محسن. مستمسک العروة الوثقی. قم: دار التفسیر. ۱۴۱۶ق.
خمینی، روح‌الله. الرسائل. قم: اسماعیلیان. ۱۴۱۰ق.
خمینی، روح‌الله. المکاسب المحرمة. قم: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی. ۱۴۱۵ق.
راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد. المفردات فی غریب القرآن. دمشق: دار القلم. ۱۴۱۲ق.
سبزواری، محمدباقر. کفایة الاحکام. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. ۱۴۱۳ق.
سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن‌بن‌ابی‌بکر. الدر المنثور فی تفسیر المأثور. قم: آیت‌الله مرعشی نجفی. ۱۴۰۴ق.
شایان‌فر، شهناز. فیض‌پژوهی (مجموعه مقالاتی در معرفی آرا، احوال و آثار ملامحسن فیض کاشانی). بی‌جا: خانۀ کتاب ایران. ۱۳۹۲.
شبیری زنجانی، سیدموسی. جرعه‌ای از دریا. کتاب‌شناسی شیعه (وابسته به مؤسسۀ فرهنگی کتاب‌شناسی بزرگ شیعه). ۱۳۹۸.
شهید اول، محمدبن‌مکی. الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. ۱۴۱۷ق.
شهید اول، محمدبن‌مکی. القواعد و الفوائد. قم: ‌کتاب‌فروشی مفید. بی‌تا.
صاحب‌جواهر، محمدحسن‌بن‌باقر. جواهر الکلام فی شرح الشرایع الاسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ۱۹۸۱م.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن. مجمع البیان. تهران، مکتبه العلمیه، چاپ ۱، ۱۳۳۸ش
طریحی، فخرالدین‌بن‌محمد. مجمع البحرین. به‌تحقیق احمد حسینی. تهران: مرتضوی. ۱۳۶۲.
طوسی، محمدبن‌حسن. المبسوط فی فقه الامامیة. بی‌جا: المکتبة المرتضویة. ۱۳۸۷ق.
طوسی، محمدبن‌حسن. النهایة فی المجرد الفقه و الفتاوی. بیروت: دار الکتاب العربی. بی‌تا.
طوسی، محمدبن‌حسن. تهذیب الاحکام. تهران: دار الکتب الاسلامیة. ۱۴۰۷ق.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. ارشاد الاذهان الی الاحکام الایمان. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. ۱۴۱۰ق.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. ۱۴۱۳ق.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. مختلف الشیعة فی احکام الشریعة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. ۱۴۱۳ق.
علم‌الهدی، ‌علی‌بن‌حسین. الانتصار فی انفرادات الامامیة. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. بی‌تا.
علم‌الهدی، ‌علی‌بن‌حسین. الذریعة الی اصول الشریعة. دانشگاه تهران: مؤسسۀ انتشارات. ۱۳۷۶.
علم‌الهدی، ‌علی‌بن‌حسین. المسائل الناصریات. بی‌جا: الثقافه و العلاقات الاسلامیة. ۱۴۱۷ق.
علی‌بن‌موسی(ع). فقه الرضا. بی‌جا: چاپ کنگرۀ جهانی امام رضا(ع). ۱۴۰۶ق.
فاضل تونی، عبدالله‌بن‌محمد. الوافیة فی اصول الفقه. قم: مجمع الفکر الاسلامی. ۱۴۱۲ق.
فیض کاشانی، محمدبن‌شاه‌مرتضی. الاصول الاصیلة. به‌تصحیح و تعلیق میرجلال‌الدین حسینی. تهران: سازمان چاپ دانشگاه. ۱۳۹۰ق.
فیض کاشانی، محمدبن‌شاه‌مرتضی. المحجة البیضاء. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. ۱۴۱۷ق.
فیض کاشانی، محمدبن‌شاه‌مرتضی. الوافی. به‌تحقیق ضیاءالدین حسینی. اصفهان: مکتبة الامام امیرالمؤمنین(ع). ۱۴۱۶ق.
فیض کاشانی، محمدبن‌شاه‌مرتضی. مفاتیح الشرایع. قم: کتابخانۀ آیت‌الله مرعشی نجفی. بی‌تا.
فیض، علیرضا. ویژگی‌های اجتهاد و فقه پویا. بی‌جا: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. ۱۳۸۲.
قرطبی، محمدبن‌احمد. تفسیر قرطبی. قم: مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی. ۱۳۷۸.
کاظمی، محمدجواد. مسالک الافهام الی آیات القرآن. بی‌جا: نوید الاسلام. ۱۳۷۸.
کلینی، محمدبن‌یعقوب. الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیة. ۱۴۰۷ق.
مجلسی، محمدباقربن‌محمدتقی. بحار الانوار. بی‌جا: اسلامیة. ۱۳۱۵ق.
محقق حلی، جعفربن‌حسن. المعتبر فی شرح المختصر. قم: سیدالشهدا. ۱۴۰۷ق.
محقق حلی، جعفربن‌حسن. شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. بیروت: دار الاضواء. ۱۴۰۸ق.
محقق کرکی، علی. جامع المقاصد. قم: آل‌البیت. ۱۴۰۸ق.
مدرسی طباطبایی، سیدحسین. مقدمهای بر فقه شیعه. بی‌جا: بنیاد پژوهش‌های اسلامی. ۱۴۱۰ق.
مشکینی، علی. اصطلاحات الاصول. قم: الهادی. ۱۳۷۱.
مظفر، محمدرضا. اصول الفقه. قم: مؤسسۀ نشر اسلامی. ۱۴۳۰ق.
مفید، محمدبن‌محمد. الاشراف. قم: کنگرۀ جهانی هزارۀ شیخ مفید. ۱۴۱۳ق.
مفید، محمدبن‌محمد. المقنعه. قم: کنگرۀ جهانی هزارۀ شیخ مفید. ۱۴۱۳ق.
مقدس اردبیلی، احمدابن محمد. مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان. قم: موسسه نشر اسلامی. ۱۴۰۳ق.
مکارم شیرازی، ناصر. القواعد الفقهیة. قم: ‌مدرسۀ امام امیرالمؤمنین(ع). ۱۴۱۱ق.
مکارم شیرازی، ناصر. انوار الاصول. قم: مدرسۀ امام علی(ع). ۱۴۲۸ق.
نراقی، احمدبن‌محمدمهدی. عوائد الایام فی بیان قواعد الاحکام. قم: بوستان کتاب. ۱۳۷۵.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 16 اردیبهشت 1401
  • تاریخ بازنگری 18 آبان 1401
  • تاریخ پذیرش 22 آبان 1401