متعلق نفی حرج در ادله فقهی: نقد دیدگاه آیت الله سید محمد روحانی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

مهدی سعادتی نسب ¹

محمد عشائری منفرد ²

¹ پژوهشگر فقه زن و خانواده، موسسه عالی فقه و علوم اسلامی، قم، ایران

² دانشیار مجتمع زبان و فرهنگ، جامعه المصطفی العالمیه، حوزه علمیه قم، ایران

10.22067/jfiqh.2026.97406.2132

چکیده

از جمله قواعد مهم و پرکاربرد در فقه امامیه، قاعده مشهور «نفی عسر و حرج» است. بر اساس این قاعده، احکام و تکالیفی که با عنوان «عسر» یا «حرج» همراه باشند، نفی می‌شود. در این قاعده، عسر و حرج، مترادف دانسته شده است. در تفسیر مفهوم حرج، دیدگاه‌های گوناگونی مطرح است که در این پژوهش، حرج به «مشقت زائد بر مشقت ملازم با طبیعت تکلیف» تفسیر شده است. هرچند این قاعده در فقه امامیه از مسلمات به ‌شمار می‌آید، مرحوم آیت‌الله سید محمد روحانی اصل آن را انکار کرده است. به نظر ایشان، مفاد ادله، نفی حرج نسبت به مقاصد و اهداف عالیه تشریع است، نه نسبت به خود تکالیف. همچنین احتمال داده‌اند که مراد، نفی حرج از مجموع دین بما هو مجموع باشد. هدف این پژوهش، بررسی تحلیلی و انتقادی ادله ایشان و اثبات قول مشهور مبنی بر نفی حرج در موارد و مصادیق تکالیف شرعی است. روش تحقیق در این مقاله، روش اجتهادی و مبتنی بر تحلیل ادله قرآنی و روایی است.

کلیدواژه‌ها

قاعده فقهی

قاعده نفی عسر و حرج

متعلق نفی حرج

آیت‌الله سید محمد روحانی

موضوعات

• اصول فقه

---