مقایسۀ منهج استنباطی صاحب جواهر، آیت الله خوئی و محقق بروجردی در مسأله "لزوم مرد بودن قاضی"

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

سید محمدحسین میرشاه ولایتی ¹

سید مسلم موسوی تلوکلایی ²

هادی خشنودی ³

عبد الصمد علی آبادی ⁴

¹ استاد گروه علوم حدیث تطبیقی، دانشکده قرآن و حدیث، دانشگاه المصطفی العالمیه، قم، ایران

² دانش آموخته کارشناسی ارشد موسسه تخصصی مذاهب اسلامی، قم، ایران

³ استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی شهید محلاتی، قم، ایران

⁴ استادیار، گروه فقه و حقوق امامیه، دانشکدۀ فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران.

10.22067/jfiqh.2026.100030.2234

چکیده

روش‌شناسی اجتهاد، ناظر به کشف منطق حاکم بر فرآیند استنباط فقیهان و تبیین تفاوت الگوهای فقه‌ورزی در مواجهه با مسائل جزئی است. در این میان، یکی از مسائل درخور توجه، چگونگی تأثیر مبانی و شیوه‌های استنباط بر نتیجه‌گیری فقهی در یک مسأله واحد است. مسئله این پژوهش آن است که سه مکتب اجتهادی نجف قدیم، نجف جدید و قم، در مسأله «اشتراط ذکورت در قاضی» از چه مسیرهایی به داوری فقهی رسیده‌اند و هر یک چه مختصات روشی متمایزی دارند. این پژوهش با روش کتابخانه‌ای در گردآوری داده‌ها و با شیوه تحلیل توصیفی ـ تطبیقی، آرای صاحب جواهر، محقق خوئی و آیت‌الله بروجردی ـ از طریق تقریرهای بازتاب‌یافته در آثار مرتبط ـ را بررسی کرده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد صاحب جواهر با تکیه بر تراکم ظنون و نظام حلقوی ادله، محقق خوئی با التزام به فقه صناعت‌محور و بسنده کردن به دلیل واجد معیارهای حجیت، و مکتب قم با تأکید بر تاریخمندی مسأله، ارزیابی اجماع در قلمرو اصول متلقات، ملاحظه نسبت روایات شیعه با فقه عامه، و احتیاط در اعتماد به متون منفرد روایی، به بررسی این مسئله پرداخته‌اند. حاصل آن‌که هرچند هر سه رویکرد در این مسأله به تقویت قول مشهور گرایش یافته‌اند، مسیر استدلال، نوع ادله معتبر و معیار احراز اطمینان فقهی در هر یک متفاوت است؛ و همین تفاوت، ظرفیت روش‌شناسی اجتهاد را در تحلیل عمیق‌تر نتایج فقهی آشکار می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

روش شناسی اجتهاد

تراکم ظنون

جابریت شهرت

پیامد فتوا

اطمینان

خبر ثقه

موضوعات

• فلسفه فقه

---