مبادی نظام مند سازی قرائن در اصول فقه و تنظیم نسبت های دلالی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

روح الله آهنگران ¹

جمشید معصومی ²

مجید وزیری ³

¹ دانشجوی دکتری گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

² استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران

³ دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

10.22067/jfiqh.2026.96817.2114

چکیده

قرائن در اصول فقه، رکن بنیادین کشف مراد جدّی شارع و تنظیم نسبت‌های دلالی میان ادلّه‌اند؛ با این حال، میراث اصولی موجود بیشتر به‌صورت پراکنده مطرح شده و فاقد الگویی منسجم برای نظام‌مند‌سازی است. این پژوهش با طرح پرسش محوری «چه مبانی می‌تواند نظام‌مند‌سازی قرائن در اصول فقه را ممکن سازد»، در پی طراحی مدلی مرحله‌محور و چندلایه برای بهره‌برداری اجتهادی از قرائن است. هدف تحقیق، تبیین سه دسته مبادی است: مبانی تحقق قرینیت، مبانی سنخ‌شناسی قرائن، و مبانی تنظیم‌گرایانه قرائن در نسبت‌های دلالی. روش تحقیق، توصیفی ـ تحلیلی است و داده‌ها بر پایه تتبّع در منابع اصولی و آثار معاصر قرینه‌شناسی گردآوری شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که مبانی تحقق قرینیت با ارکانی چون اقتران و ذوالقرینه، تقدم دلالی قرینه، وحدت مخاطب و بستر ارتباطی، سطح اعتبارشناختی الگو را می‌سازند؛ مبانی سنخ‌شناسی با تقسیم چهارگانه و نوآوری در تفکیک قرائن زمینه‌ای و مکمل، سطح ساختاری ـ کارکردی الگو را سامان می‌دهند؛ و مبانی تنظیم‌گرایانه در قالب چارچوب‌های تحدیدی، نظارتی، جمع دلالی و ترجیحی، سطح کاربست دلالی را روشن می‌سازند. بدین‌سان، قرائن از قواعدی پراکنده به منظومه‌ای تحلیلی و قابل ارزیابی در اصول فقه تبدیل می‌شوند که دقت در فهم نصوص را ارتقا می‌دهد و روش‌شناسی اجتهاد را منسجم می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

مبادی قرینیت

قرینه

سنخ شناسی قرائن

نسبت‌های دلالی

نظام‌مند‌سازی

استظهار

موضوعات

• اصول فقه

---