نهی از منکر قلبی؛ بازگشت به تفسیر فقهای متقدم و ثمره فقهی آن

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

احمد سعیدی

استاد حوزه علمیه قم

10.22067/jfiqh.2026.97479.2136

چکیده

امر به معروف و نهی از منکر از فریضه‌های بنیادینِ فقه امامیه است که در منابع دینی بر وجوب آن تأکید فراوان شده است. در میان مراتب سه‌گانه این تکلیف (قلبی، لسانی و یدی)، مرتبه قلبی با چالش‌های تفسیری مهمی روبه‌رو بوده و اختلاف نظر فقها در تعریف آن، به دو دیدگاه اصلی انجامیده است: دیدگاه متقدمان که نهی از منکر قلبی را به «کراهت باطنیِ محض» فروکاسته‌اند و دیدگاه مشهور متأخران که آن را مستلزم «اظهار بیرونی کراهت» از طریق رفتارهای غیرکلامی همچون عبوس کردن، اعراض و قطع مراوده می‌دانند. این مقاله با روش تحلیلی-انتقادی و با بهره‌گیری از ادله نقضی (برای نقد درونی دیدگاه مشهور) و ادله اثباتی (برای تقویت دیدگاه مختار)، به بازخوانی انتقادی این دو رویکرد پرداخته و نشان می‌دهد که دیدگاه متقدمان با ظهور روایات، قواعد اصولی و مبانی فلسفیِ افعال نفسانی هماهنگی بیشتری دارد. دستاورد اصلی پژوهش، ارائه تعریفی نوین از نهی از منکر قلبی به عنوان «فعل ارادی قلبیِ اختیاری» است که با توجّه و تذکّر درونی نسبت به منکر محقّق می‌شود؛ تعریفی که ضمن تفکیک میان انفعالات غیراختیاری و کنش‌های ارادی نفسانی، قلمرو دقیق تکلیف در مرتبه قلبی را ترسیم میکند.

کلیدواژه‌ها

امر به معروف و نهی از منکر

نهی از منکر قلبی

مراتب سه‌گانه

کراهت باطنی

فقه امامیه

موضوعات

• سایر

---