مسئله بنیادینِ نسبتِ میان ثبات شریعت و تحولات اجتماعی، نظریه «منطقه‌الفراغ» شهید صدر را به یکی از محورهای اندیشه فقهی-سیاسی بدل ساخته است. با این حال، این نظریه همواره با چالش‌هایی در سطح مبانی مواجه بوده است. مقاله حاضر بر آن است تا با بازسازی و صورت‌بندی مبانی این نظریه در منظومه فکری علامه طباطبایی، دفاعی بنیادین از آن به دست دهد. بدین منظور، سه استدلال محوری از اندیشه علامه استخراج و تبیین می‌گردد: استدلال «تکوین و اعتبار» که بنیان هستی‌شناختی نظریه را آشکار می‌سازد؛ استدلال «اصل و ابزار» که کارکرد اجتماعی آن را در چارچوب یک نظام حکمرانی کارآمد صورت‌بندی می‌کند؛ و استدلال «مربی و متربی» که غایت تربیتی و ضرورت آن را به اثبات می‌رساند. یافته‌ها نشان می‌دهد این چارچوب نظری، نه‌تنها مبنایی فلسفی برای نظریه شهید صدر فراهم می‌آورد، بلکه پاسخی منسجم به چالش‌های کلیدی آن، از جمله تمایز با عناوین ثانویه و دلیل مصونیت احکام الزامی از تغییر، ارائه می‌دهد. استنتاج نهایی آن است که منطقه‌الفراغ، نه یک سازوکار فقهیِ صِرف، بلکه مولود منطقیِ یک معماری هوشمندانه در شریعت است که پویایی را در عین اصالت تضمین می‌کند.
