بازاندیشی فقهی نسبت به جهاد ابتدایی در پرتوی نظریه کرامت ذاتی و اکتسابی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

محمد دهقانی شورکی ¹

سید محمد مهدی هاشمی ²

علی عوض پور کشکولی ³

¹ دانش‌آموخته‌ی سطح چهار حوزه علمیه قم و کارشناسی ارشد موسسه آموزش عالی اخلاق و تربیت

² استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم

³ دانش‌آموخته‌ی سطح 3 مدرسه عالی فقهی علی بن موسی الرضا حوزه علمیه قم

10.22067/jfiqh.2026.93847.1998

چکیده

مسئله تعارض مُحتَمَل میان ادله جهاد ابتدایی و کرامت انسانی با تأکید بر مقتضای آزادی عقیده از پرسش‌های بحث‌برانگیز فقه سیاسی است. این پژوهش، با روشی تحلیلی-اجتهادی و با تکیه بر منابع فقه امامیه، در پی آن است تا با صورتبندی این تعارض به مثابه یک مسئله اصولی، راه‌های جمع میان این دو دسته ادله را واکاوی کند. یافته‌ها نشان می‌دهد با تفکیک کرامت ذاتی (اقتضایی) از اکتسابی (خاص)، محل نزاع عمدتاً در تقابل جهاد ابتدایی با آزادی عقیده به عنوان لازمه کرامت ذاتی است. در این راستا، سه نوع جمع «تخصیص»، «حکومت» و «اعمال قواعد تعارض مستقر» تحلیل و سنجش شد. در نهایت، تقریر مختار، نفی قاعده‌انگاری کرامت و اصالت نصوص صریح جهاد ابتدایی است و نفی بنیادین هرگونه تعارضی است اما رویکرد سوم نیز به عنوان راه‌حلی منسجم در صورت عدم پذیرش جمع‌های عرفی بیان شده توسط نگارنده ترجیح داده می‌شود؛ رویکردی که در چارچوب فقه امامیه، قابل تبیین بوده و می‌تواند مبنایی برای تنظیم روابط با جوامع غیرمسلمان فراهم آورد.

کلیدواژه‌ها

جهاد ابتدایی

کرامت انسانی

آزادی عقیده

قاعده عدالت

نفی تنفیر

جنگ

موضوعات

• فقه سیاسی

---