فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

واکاوی مفهوم نفی «بأس» در فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه ایلام
2 دانشیار دانشگاه ایلام
3 استادیار دانشگاه ایلام
چکیده
شمار فراوانی از روایات در متون روایی شیعه مشتمل بر واژه «نفی بأس» است. فقیهان امامیه در ضمن مباحث فقهی و اصولی، در خصوص معنا و مفهوم این تعبیر، توضیحاتی ارائه کرده‌اند؛ اما پژوهش مستقلی دربارهٔ کشف حقیقت معنایی این تعبیر وجود ندارد. شناسایی مفهوم «نفی بأس» و دامنهٔ دلالت آن نقش بسزایی در تبیین مفاد این روایات و گزینش حکم صحیح در مقام استنباط دارد. با نظر در معنای لغوی بأس، درنگ در کاربست‌های قرآنی این واژه و گفته‌های فقیهان امامیه راجع به آن، این نتیجه به دست می­آید که مدلول «نفی بأس» عبارت است از: منتفی بودن نهی تحریمی و عقاب در مجالی که گمان به وجود آن دو می‌رود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم
ابن‌‌اثیر، مبارک‌بن‌محمد. النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. قم: اسماعیلیان. چاپ‌چهارم، 1367.
ابن‌‌اثیر، مبارک‌بن‌محمد. معانی الأخبار. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌اول، 1403ق.
ابن‌درید، محمدبن‌حسن. جمهرة اللغة. بیروت: دار العلم. چاپ‌اول، 1988م.
ابن‌شهید ثانی، حسن‌بن‌زین‌الدین. معالم الدین و ملاذ المجتهدین: قسم الفقه. قم: مؤسسة الفقه. چاپ‌اول، 1418ق.
ابن‌فارس، احمدبن‌فارس. معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الإعلام الإسلامی. چاپ‌اول، 1404ق.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم. لسان العرب. بیروت: دار الصادر. چاپ‌سوم، 1414ق.
ازهری، محمدبن‌احمد. تهذیب اللغة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. چاپ‌اول، 1421ق.
اشکنانی، عبدالله. نفی البأس فی الأحادیث الفقهیة. بی‌جا: بی‌نا. بی‌تا.
انصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین. فرائد الأصول. قم: مجمع الفکر الإسلامی. چاپ‌نهم، 1428ق.
انصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین. کتاب الصلاة. قم: کنگرهٔ جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى‌. چاپ‌اول، 1415ق.
انصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین. کتاب الطهارة. قم: کنگرهٔ جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى‌. چاپ‌اول، 1415ق.
انصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین. کتاب المکاسب. قم: کنگرهٔ جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصاری. چاپ‌اول، 1415ق.
ایروانی، علی. حاشیة المکاسب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی. چاپ‌اول، 1406ق.
آخوند خراسانی، محمدکاظم‌بن‌‌حسین. کفایة الأصول. قم: آل‌البیت. چاپ‌پنجم، 1429ق.
آذرنوش، آذرتاش. فرهنگ معاصر عربیفارسی. تهران: نی. چاپ‌پنجم، 1384.
بجنوردی، حسن. القواعد الفقهیة. قم: هادی. چاپ‌اول، 1419ق.
بحرالعلوم، محمدمهدی‌بن‌مرتضی. مصابیح الأحکام. قم: میثم تمار. چاپ‌اول، 1427ق.
بحرانی، یوسف‌بن‌احمد. اجوبة المسائل البهبهانیة. قم: دار إحیاء الأحیاء لعلماء البحرین و القطیف و الأحساء‌. چاپ‌اول، 1406ق.
بحرانی، یوسف‌بن‌احمد. الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌اول، 1405ق.
بهبهانی، محمدباقربن‌محمداکمل. مصابیح الظلام. قم: مؤسسهٔ علامه وحید بهبهانی‌. چاپ‌اول، 1424ق.
تبریزی، جواد. ارشاد الطالب إلى التعلیق على المکاسب. قم: اسماعیلیان. چاپ‌سوم، 1416ق.
تونی، عبدالله‌بن‌محمد. الوافیة فی أصول الفقه‌. قم: مجمع الفکر الإسلامی. چاپ‌سوم، 1415ق.
جزائری، سیدنعمت‌الله. کشف الأسرار فی شرح الإستبصار. قم: دار الکتاب. چاپ‌اول، 1408ق.
جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد. الصحاح. بیروت: دار العلم. چاپ‌اول، 1376ق.
حر عاملی، محمدبن‌حسن. وسائل الشیعة. قم: آل‌البیت. چاپ‌اول، 1409ق.
حسینی عاملی، محمدجوادبن‌محمد. مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌اول، 1419ق.
حکیم، سیدمحسن. مستمسک العروة الوثقی. قم: دار التفسیر. چاپ‌اول، 1416ق.
حمیری، نشوان‌بن‌سعید. شمس العلوم. دمشق: دار الفکر. چاپ‌اول، 1420ق.
خمینی، روح‌الله. المکاسب المحرمة. قم: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینى. چاپ‌اول، 1415ق.
خمینی، روح‌الله. کتاب البیع. تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی. چاپ‌اول، 1421ق.
خمینی، روح‌الله. کتاب الطهارة. تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی. چاپ‌اول، 1421ق.
خمینی، مصطفی. تحریرات فی الأصول. قم: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی. چاپ‌اول، 1418ق.
خمینی، مصطفی. کتاب الطهارة. تهران: مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی. چاپ‌اول، 1418ق.
خوانساری، محمد. تسدید القواعد فى حاشیة الفرائد. تهران: شیخ محمد قوانینی. چاپ‌اول، 1352.
خویی، سیدابوالقاسم. التنقیح فی شرح العروة الوثقی. قم: مؤسسهٔ احیاء آثار امام خویی. چاپ‌اول، 1418ق.
خویی، سیدابوالقاسم. مصباح الفقاهة من المعاملات. قم: انصاریان. چاپ‌اول، 1417ق.
خویی، سیدابوالقاسم. فقه الشیعة: کتاب الطهارة. قم: آفاق. چاپ‌سوم، 1418ق.
سبزواری، عبدالاعلی. مهذب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام. قم: المنار. چاپ‌چهارم، 1413ق.
شهید اول، محمدبن‌مکی. ذکری الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: آل‌البیت. چاپ‌اول، 1419ق.
شهید اول، محمدبن‌مکی. غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزهٔ علمیه. چاپ‌اول، 1414ق.
شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی. رسائل. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزهٔ علمیه‌. چاپ‌اول، 1421ق.
شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی. روض الجنان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزهٔ علمیه‌. چاپ‌اول، 1402ق.
شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی. فوائد القواعد. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزهٔ علمیه‌. چاپ‌اول، 1419ق.
شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی. مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسهٔ معارف اسلامی. چاپ‌اول، 1413ق.
شیخ بهایی، محمدبن‌حسین. الحبل المتین فی أحکام الدین. قم: کتاب‌فروشی بصیرتی. چاپ‌اول، 1390ق.
صاحب‌جواهر، محمدحسن‌بن‌باقر. جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی. چاپ‌هفتم، 1404ق.
صدر، محمد. ماوراء الفقه. بیروت: دار الأضواء‌. چاپ‌اول، 1420ق.
صدر، محمدباقر. بحوث فی شرح العروة الوثقی. قم: مجمع الشهید آیت‌الله الصدر العلمی‌. چاپ‌دوم، 1408ق.
طباطبایی، علی‌بن‌محمد. ریاض المسائل فی تحقیق الأحکام بالدلائل. قم: آل‌البیت. چاپ‌اول، 1418ق.
طباطبایی، محمدباقر. وسیلة الوسائل فی شرح الرسائل. قم: بی‌نا. بی‌تا.
طوسی، محمدبن‌حسن. المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة‌. چاپ‌سوم، 1387ق.
طوسی، محمدبن‌حسن. تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الإسلامیة. چاپ‌چهارم، 1407ق.
عاملی، محمدبن‌حسن. إستقصاء الإعتبار فی شرح الإستبصار. قم: آل‌البیت. چاپ‌اول، 1419ق.
عراقی، ضیاءالدین. شرح تبصرة المتعلمین. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌اول، 1414ق.
عسکری، حسن‌بن‌عبدالله. الفروق فی اللغة. بیروت: دار الآفاق الجدیدة. چاپ‌اول، 1400ق.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌دوم، 1413ق.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. منتهی المطلب فی تحقیق المذهب. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة. چاپ‌اول، 1412ق.
علوی عاملی، احمدبن‌زین‌الدین. مناهج الأخیار فی شرح الاستبصار. قم:‌ اسماعیلیان. بی‌تا.
فاضل جواد، جوادبن‌سعید. مسالک الأفهام إلی آیات الأحکام. بی‌جا: بی‌نا. بی‌تا.
فاضل مقداد، مقدادبن‌عبدالله. التنقیح الرائع لمختصر الشرائع. قم: کتابخانهٔ آیت‌الله مرعشی نجفی. چاپ‌اول، 1404ق.
فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد. کتاب العین. قم: هجرت. چاپ‌دوم، 1409ق.
فیض کاشانی، محمدبن‌شاه‌مرتضی. الوافی. اصفهان: کتابخانۀ‌ امام امیرالمؤمنین علی(ع). 1406ق.
قرشی بنابی، علی‌اکبر. قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الإسلامیة. چاپ‌ششم، 1371.
کاشف‌الغطاء، جعفربن‌خضر. شرح طهارة قواعد الأحکام. بی‌جا: کاشف الغطاء. بی‌تا.
کلینی، محمدبن‌یعقوب. کافی. قم: دار الحدیث. چاپ‌اول، 1429ق.
مازندرانی، محمدهادی‌بن‎محمدصالح. شرح فروع الکافی. بی‌جا: دار الحدیث. چاپ‌اول، 1429ق.
مامقانی، عبدالله‌بن‌محمدحسن. نهایة المقال فی تکملة غایة الآمال. قم: مجمع الذخائر الإسلامیة‌. چاپ‌اول، 1350ق.
مجلسی، محمدباقربن‌محمدتقی. بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: مؤسسة الطبع و النشر. چاپ‌اول، 1410ق.
مجلسی، محمدباقربن‌محمدتقی. ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار. قم: کتابخانۀ‌ آیت‌الله مرعشی نجفی. چاپ‌اول، 1406ق.
مجلسی، محمدتقی‌بن‌مقصودعلی. روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه. بی‌جا: مؤسسۀ فرهنگی‌اسلامی کوشان‌پور. چاپ‌دوم، 1406ق.
محقق خوانساری، حسین‌بن‌محمد. مشارق الشموس فی شرح الدروس. بی‌جا: بی‌نا. بی‌تا.
محقق سبزواری، محمدباقربن‌محمدمؤمن. ذخیرة المعاد فی شرح الإرشاد. قم: آل‌البیت. چاپ‌اول، 1247ق.
محقق کرکی، علی‌بن‌حسین. جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: آل‌البیت. چاپ‌دوم، 1414ق.
مرتضی زبیدی، محمدبن‌محمد. تاج العروس. بیروت: دار الفکر. چاپ‌اول، 1414ق.
مصطفوی، حسن. التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. لندن: دار الکتب العلمیة، مرکز نشر آثار علامه مصطفوی‌. چاپ‌سوم، 1430ق.
مقدس اردبیلی، احمدبن‌محمد. مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌اول، 1403ق.
مکارم شیرازی، ناصر. أنوار الفقاهة: کتاب التجارة. قم: مدرسهٔ امام علی‌بن‌ابی‌طالب(ع). چاپ‌اول، 1426ق.
موسوی عاملی، محمدبن‌علی. مدارک الأحکام فی شرح عبادات شرائع الإسلام. بیروت: آل‌البیت. چاپ‌اول، 1411ق.
موسوی عاملی، محمدبن‌علی. نهایة المرام فی شرح مختصر شرائع الإسلام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌اول، 1411ق.
میرزای قمی، ابوالقاسم‌بن‌محمدحسن. جامع الشتات فی اجوبة السؤالات. تهران: کیهان. چاپ‌اول، 1413ق.
نایینی، محمدحسین. کتاب الصلاة. قم: مؤسسة النشر الإسلامیة. چاپ‌اول، 1411ق.
نجاشی، احمدبن‌علی. رجال النجاشی. قم: مؤسسة النشر الإسلامیة. 1407ق.
نراقی، احمدبن‌محمدمهدی. عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام و مهمات مسائل الحلال و الحرام. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیه. چاپ‌اول، 1417ق.
نراقی، احمدبن‌محمدمهدی. مستند الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: آل‌البیت. چاپ‌اول، 1415ق.
همدانی، رضابن‌محمدهادی. مصباح الفقیه. قم: مؤسسة الجعفریة لإحیاء التراث و مؤسسة النشر الإسلامی‌. چاپ‌اول، 1416ق.
 
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 09 اسفند 1400
  • تاریخ بازنگری 21 اردیبهشت 1401
  • تاریخ پذیرش 21 خرداد 1401