فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

فقه و اصول (Fiqh va uṣūl)

اثبات شرایط مساعد به حال متهم از منظر فقه امامیه و تطبیق آن با حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه الهیات، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران
2 دانش‌آموختهٔ کارشناسی ارشد گروه حقوق و جرم‌شناسی، دانشکدهٔ حقوق، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد دماوند، تهران، ایران
3 دانشجوی دکتری گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران
چکیده
پس از طرح دعوی و پذیرش آن ازسوی متهم، گاه وی در توجیه فعل خود مدعی عذری چون دفاع مشروع یا اضطرار می‌شود که در اصطلاح، شرایط را به حال وی مساعد می‌کند و انقلاب دعوی صورت می‌گیرد؛ چراکه این شرایط از عوامل حقوقیِ رافع مسئولیت، موجِّهه یا مخففۀ مسئولیت کیفری هستند. در چنین شرایطی باتوجه‌به قاعدهٔ «البینة علی المدعی»، بار اثبات به‌طورکلی بر دوش مدعی (که در اینجا متهم است) واقع می‌شود، اما در حقوق کیفری ایران، اصلِ برائت به‌عنوان اصل حاکم، متهم را از اثبات بی‌گناهی خود بی‌نیاز دانسته است. در مواردی که متهم با طرح ادعاهایی مانند دفاع مشروع، اضطرار یا جنون درصددِ تبرئهٔ خود بر می‌آید پرسش این است که بار اثبات شرایط مساعد به حال متهم بر عهدهٔ خود اوست یا مقام قضایی؟ این مقاله با روش توصیفی‌تحلیلی و با استناد به منابع فقه امامیه و قوانین موضوعهٔ ایران به بررسی اثبات شرایط مساعد به حال متهم پرداخته و به این نتیجه رسیده که در نظام حقوقی ایران اگرچه اصل برائت حاکم است، اما در مواردی که متهم ادعای خاصی مطرح کند، بار اثبات آن بر عهدهٔ خود اوست. در این نوشتار موارد عدول فقها از قاعدۀ بینه در حدود، یعنی جرائم حق‌اللهی محض نیز مطرح شده است که آنان ادعای متهم را بدون نیاز به اثبات پذیرفته‌اند. یافته‌های این پژوهش می‌تواند به تعادل میان حقوق متهم و اقتدار نظام قضایی کمک کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

آبی، حسن‌بن‌ابی‌طالب. کشف الرموز فی شرح المختصر النافع. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌سوم، ۱۴۱۷ق.
آخوند خراسانی، محمدکاظم‌بن‌حسین. کفایة الاصول. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. ۱۴۲۶ق.
آشوری، محمد. آیین دادرسی کیفری. تهران: سمت. چاپ‌هفتم، ۱۳۸۱.
ابن‌ادریس، محمدبن‌احمد. السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى. در مجموعۀ سلسلة الینابیع الفقهیة. بیروت: دار الاسلامیة. ۱۴۱۰ق.
ابن‌ادریس، محمدبن‌احمد. السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌دوم، ۱۴۱۰ق.
اردبیلی، محمدعلی. حقوق جزای عمومی. تهران: میزان. چاپ‌نوزدهم، ۱۳۸۷.
اصفهانی، محمدحسین. نهایة الدرایة فی شرح الکفایة. قم: سیدالشهدا. ۱۳۷۴ق.
اکرمی، روح‌الله. تقریرات درس ادلهٔ اثبات دعوی. دانشگاه قم، نیم‌سال اول ۱۳۹۲.
امامی، سیدحسن. حقوق مدنی. تهران: ابوریحان. چاپ‌ششم، ۱۳۶۴.
بجنوردی، سیدحسن. القواعد الفقهیة. قم: هادی. ۱۴۱۹ق.
تبریزی، جواد. اسس القضاء و الشهادة. قم: دفتر مؤلف. بی‌تا.
حسینی حائری، کاظم. القضاء فی الفقه الإسلامی. قم: مجمع اندیشهٔ اسلامی. ۱۴۱۵ق.
حسینی مراغی، عبدالفتاح‌بن‌علی. العناوین الفقهیة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. ۱۴۱۷ق.
خمینی، روح‌الله. کتاب البیع. تهران: مؤسسهٔ نشر و تنظیم آثار امام خمینی. ۱۴۲۱ق.
خویی، سیدابوالقاسم. مبانی تکملة المنهاج. قم: مؤسسهٔ احیاء آثار امام خوئی. ۱۴۲۲ق.
خویی، سیدابوالقاسم. موسوعة الإمام الخوئی. قم: مؤسسهٔ احیاء آثار امام خوئی. ۱۴۱۸ق.
رحمدل، منصور. «قانون اساسی و بار اثبات در امور کیفری»، نشریهٔ حقوق اساسی. س4، ش8، تابستان۱۳۸۶، ۱۰۲تا۱۲۱.
سبزواری، سیدعبدالأعلی. مهذب الأحکام. قم: المنار. چاپ‌چهارم، ۱۴۱۳ق.
شمس، عبدالله. آیین دادرسی مدنی. تهران: دراک. چاپ‌پنجم، ۱۳۸۵.
شهید اول، محمدبن‌مکی. اللمعة الدمشقیة فی فقه الإمامیة. بیروت: دار التراث-الدار الإسلامیة. ۱۴۱۰ق.
شهید ثانی، زین‌الدین‌بن‌علی. الروضة البهیة. قم: کتاب‌فروشی داوری. ۱۴۱۰ق.
شیخ طوسی، محمدبن‌حسن. المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة. چاپ‌سوم، ۱۳۸۷ق.
صاحب‌جواهر، محمدحسن‌بن‌باقر. جواهر الکلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی. چاپ‌هفتم، ۱۴۰۴ق.
صدر، سیدمحمدباقر. بحوث فی علم الاصول. قم: مؤسسهٔ دائرة المعارف فقه اسلامی. چاپ‌سوم، ۱۴۱۷ق.
طباطبایی کربلایی، علی‌بن‌محمدعلی. ریاض المسائل. قم: آل‌البیت(ع). ۱۴۱۸ق.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. تبصرة المتعلمین فی احکام الدین. تهران: مؤسسهٔ چاپ و نشر. ۱۴۱۱ق.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة. قم: امام صادق(ع). ۱۴۲۰ق.
علامه حلی، حسن‌بن‌یوسف. مختلف الشیعة فی احکام الشریعة. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. چاپ‌دوم، ۱۴۱۳ق.
غلامی، عبدالله. زمینه‌های قانون‌گذاری در قرآن کریم و کتاب مقدس با تکیه بر روایات. پایان‌نامهٔ دکتری. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی-واحد تهران مرکزی. بهمن ۱۳۹۲.
فاضل هندی، محمدبن‌حسن. کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. ۱۴۱۶ق.
قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
قانون اصلاح قانون تشکیل دادسرای عمومی و انقلاب.
قانون آیین دادرسی کیفری.
قانون مجازات اسلامی (مصوب ۱۳۹۲).
قانون مدنی.
قیاسی، جلال‌الدین. «بار اثبات دلیل در عوامل مساعد به نفع متهم از دیدگاه فقهیان»، مجلهٔ تخصصی فقه و اصول. ش3، زمستان۱۳۸۶، ۱۱3تا۱۲۹.
قیاسی، جلال‌الدین. روش تفسیر قوانین کیفری. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. ۱۳۷۹.
کاتوزیان، ناصر. اثبات و دلیل اثبات. تهران: میزان. چاپ‌دوم، ۱۳۸۲.
کاتوزیان، ناصر. قانون مدنی در نظم کنونی. تهران: دادگستر. ۱۳۷۷.
محقق حلی، جعفربن‌حسن. شرائع الإسلام. قم: اسماعیلیان. چاپ‌دوم، ۱۴۰۸ق.
مقدس اردبیلی، احمدبن‌محمد. مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان. قم: مؤسسة النشر الإسلامی. ۱۴۰۳ق.
منصور‌آبادی، عباس. «بار اثبات شرایط مساعد به حال متهم»، علوم جنایی (مجموعه مقالات در تجلیل از دکتر آشوری). تهران: سمت. ۱۳۸۳، ۳۳۰تا۳۷۴.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.

  • تاریخ دریافت 06 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری 20 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش 31 شهریور 1404