نقد اطلاق حجیت ذاتی قطع و بازتعریف قلمرو آن بر اساس نظریه قطع موجه عقلایی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

محمد جواد ولی زاده ¹

ثریا منیری ²

عباسعلی سلطانی ³

¹ عضو هیات علمی دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی. تهران. ایران.

² استادیار گروه حقوق، واحد هشترود، دانشگاه آزاد اسالمی، هشترود، ایران

³ استاد گروه فقه ومبانی حقوق اسلامی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد. مشهد، ایران

10.22067/jfiqh.2026.97936.2153

چکیده

حجیت قطع از مسائل بنیادین علم اصول فقه است که اختلاف در مبنای آن، آثار مستقیم در قلمرو منجزیت، معذریت و امکان یا امتناع سلب حجیت دارد. مشهور اصولیان متأخر، حجیت قطع را ذاتی و غیرقابل جعل یا سلب دانسته و آن را از مستقلات عقل عملی تلقی کرده‌اند؛ بر این اساس، نفس تحقق انکشاف تام نزد قاطع، منشأ الزام عملی است، حتی در فرض خطا. در مقابل، برخی تقریرات عقلایی و مسئولیت‌محور، ملاک اعتبار را در فرآیند تحصیل یقین و اتکاء به روش‌های معتبر عقلایی جست‌وجو کرده‌اند. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بازخوانی انتقادی ادله مشهور، نشان می‌دهد که اطلاق حجیت نسبت به مطلق حالت نفسانی یقین، با بنای عقلاء در باب احتجاج و با منطق مسئولیت معرفتی سازگار نیست. بر اساس نظریه مختار، موضوع حکم عقل به منجزیت، «قطع موجه و مستند به مسیر عقلایی معتبر» است، نه صرف جزم نفسانی؛ ازاین‌رو، قطع‌های ناشی از مقدمات غیرعقلایی یا غیرقابل دفاع، موضوعاً خارج از قلمرو حجیت‌اند و این خروج از باب تحدید موضوع، نه تخصیص در حکم عقل، قابل تبیین است. بدین‌ترتیب، ضمن حفظ غیرقابل‌سلب بودن حجیت قطع معتبر، قلمرو آن از اطلاق نسبت به هر قطع شخصی تفکیک می‌شود.

کلیدواژه‌ها

حجیت قطع

قطع قطاع

حجیت ذاتی

بنای عقلا

حق‌الطاعه

قطع موجه عقلایی

موضوعات

• اصول فقه

---