بررسی تطبیقی شمولیت شریعت و مرجعیت قانون گذاری در اندیشه حیدر حب الله و محمد شحرور

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

سید عبدالحسین دانش مایه ¹

علی الهی خراسانی ²

¹ پژوهشگر مرکز تخصصی دارالفقه مشهد مقدس

² استادیار بنیاد پژوهشهای اسلامی

10.22067/jfiqh.2026.97158.2123

چکیده

مسئله ((قلمرو شریعت و شمولیت آن)) و نسبت آن با ((مرجعیت قانون‌گذاری)) در دولت مدرن، از منازعات محوری فقه معاصر است. این پژوهش با هدف تبیین و نقد گستره دخالت دین در تقنین، به بررسی تطبیقی دیدگاه‌های دو متفکر برجسته، حیدر حبّ‌الله و محمد شحرور، می‌پردازد. مقاله با روش توصیفی‌-تحلیلی، نحوه گذار از الگوی ((شمولیت مطلق شریعت)) به الگوهای جانشین را در اندیشه این دو واکاوی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که هرچند هر دو بر محدودیت احکام ثابت تأکید دارند، اما از حیث مبانی و تعیین مرجع نهایی قانون‌گذاری، در دو پارادایم متفاوت حرکت می‌کنند. حبّ‌الله با حفظ مبانی اصولی شیعه و تفکیک میان ((سنت هنجاری)) و ((سنت تاریخی))، به الگوی ((شمولیت متوسط)) می‌رسد؛ الگویی که در آن شریعت به‌مثابه نظامی ارزشی و چارچوبی کلان، نظارت ایجابی بر قانون‌گذاری دارد؛ بدین معنا که قوانین در فقدان نص، باید تأمین‌کننده و منطبق با نظام کلان فقهی–حقوقی باشند. در مقابل، شحرور با نفی حجیت تشریعی سنت و حصر شریعت در ((حدود قرآنی))، الگوی ((شمولیت حداقلی)) را ارائه می‌کند که مرجعیت تقنین را به‌طور کامل به عقل و عرف واگذار می‌نماید. نتیجه آنکه الگوی حبّ‌الله به ((دولت مدنی با نظارت فقهی)) و الگوی شحرور به ((دولت مدنی با استقلال تقنینی مطلق)) می‌انجامد.

کلیدواژه‌ها

شمولیت شریعت

قانون‌گذاری

سنت

حیدر حبّ‌الله

محمد شحرور

ثابت و متغیر

موضوعات

• فلسفه فقه

---